رویکرد آینده‌پژوهی در پیش‌بینی تهدیدهای سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی (مورد مطالعه پاوا ناجا)

نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد اطلاعات دانشگاه علوم انتظامی امین

2 دانشجوی کارشناسی ارشد حفاظت اطلاعات دانشگاه علوم انتظامی امین

3 عضو هیئت علمی دانشگاه علوم انتظامی امین

چکیده

زمینه و هدف: شناخت آینده و چالش‌ها و تهدیدهای فرا‌روی سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی متأثر از فضای نوین، ظهور بازیگران و کنشگرانِ جدید جهانی از مهم‌ترین مؤلفه‌هایی است که با استفاده از رویکرد آینده‌پژوهی امکان‌پذیر می‌باشد. آینده‌پژوهی امکان شناسایی رویدادها و روندهای مؤثر در شکل‌گیری تحولات اطلاعاتی آینده و دست‌یابی به تصویر آینده را فراهم می‌کند.
روش‌شناسی: این پژوهش بابهره‌گیری از روش آمیخته صورت پذیرفته است، مطالعة اسناد کتابخانه‌ای و مصاحبة عمیق با 15 نفر از کارشناسان و صاحب‌نظران خبرة پلیس اطلاعات و امنیت عمومی ناجا با طراحی پرسش‌نامة دلفی انجام شده است، در این زمینه اتفاق نظر استادان، صاحب‌نظران و کارشناسان پلیس با استفاده از روش دلفی گرفته شد، بدین‌طریق در جمع‌بندی مقوله‌ها یک اجماع نظری از نقطه نظرهای کارشناسان حاصل گردید.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: نتایج تحلیلی تحقیق حاکی از آن است که آینده‌پژوهی با تأکید بر نحوة انتخاب روش‌های آینده‌پژوهی در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی در پیش‌بینی تهدیدهای اطلاعاتی، ارزیابی و شناخت تحولات محیط خارجی (تهدیدها و فرصت‌های اطلاعاتی) دارای نقش محوری بوده و به نظر می‌رسد خبرگان و صاحب‌نظران سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی ضمن رصد و پایش مستمر حوزه‌های اطلاعاتی، توانمندی ارائه تصویری دقیق از وضعیت آینده فعالیت‌های اطلاعاتی را دارا هستند، همچنین رویکرد آینده‌پژوهی در تهیه برآورد و نیازمندی‌های جدید اطلاعاتی در سازمان پلیس به ویژه پلیس اطلاعات و امنیت عمومی ناجا، تولید ایده‌های نوین اطلاعاتی برای مقابله با بحران‌های اطلاعاتی- امنیتی دارای کارکردهای ویژه‌ای است، از طرفی پیش‌بینی اقدام‌ها و فعالیت‌های اطلاعاتی و امنیتی حریف در آینده، پیش‌بینی مؤلفه‌های تأثیر‌گذار در کنش‌ها و اقدام‌های سازمان‌های اطلاعاتی حریف در آینده، دریافت و درک زود‌هنگام هشدارهای امنیتی، کمک به ترسیم آینده‌های مطلوب سازمان‌های اطلاعاتی از فرصت‌هایی است که آینده‌پژوهی در اختیار سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی قرار می‌دهد.
 

تازه های تحقیق

=

کلیدواژه‌ها


مقدمه

مطالعات آینده مجموعه‌ای از روش‌هاست که در همه رشته‌ها کاربرد دارد و به عنوان یک علم بین رشته‌ایی مطرح است. به دلیل اینکه ما قصد داریم به واسطه این حوزه از علم؛ آینده را مشخص و بر اساس آن برنامه‌ریزی و اقدام کنیم، لازم است تمام یافته‌های آینده‌پژوهی در رشته‌های مختلف را در نظر بگیریم و استفاده کنیم. پیش‌بینی آینده باید به طور کامل عاری از هرگونه اظهار و ارزش باشد تا کیفیت کار تحت تأیید جهت‌های هنجاری، ارزشی و فکری تحلیلگر منحرف نگردد. البته تحلیلگر یا پیش‌بینی کننده می‌تواند موضوع را با دید ارزشی انتخاب کند؛ اما در ادامه نباید ارزش‌ها در پیش‌بینی دخالت کنند (اسلاتر، 1386: 118).

آینده با تمام آشفتگی‌ها، ابهام‌ها و نداشتن اطمینان‌های خود بی‌تردید تنها فضایی است که فرصت‌های بزرگ پیشتازی را در خود نهفته دارد و به طور طبیعی کسانی بیشترین شانس بهره‌گیری از این فرصت‌ها را دارند که از پیش خود را آماده کرده و در کمین آنها نشسته و برای بهره‌برداری از وضعیت‌های گوناگون متصور تمرین نموده و آمادگی‌های لازم را کسب کرده باشند (تولایی و همکاران، 1394).

مطالعات آینده‌نگری[1] و پیش‌بینی[2] طی سال‌های اخیر گسترش و تعمیق زیادی پیدا کرده و به دلیل اقبال دستگاه‌های حاکمیتی و دست‌اندرکاران عرصه تجارت، اقتصاد و بازرگانی، از رشد تحقیقاتی و پژوهشی قابل قبولی برخوردار شده است. همچنین موانع ذهنی، سنتی و نظری که در مقابل نگاه به آینده و پیش‌بینی مطرح بودند تا حد زیادی زائل و مرتفع شده‌اند. از سوی دیگر، ضرورت‌ها و اقتضائات اقدام‌ها و برنامه‌ریزی‌های راهبردی در سطح سازمان‌ها و دولت‌ها، توجه آنها را به حوزة آینده‌نگری کشانده است (مارتین[3]، 1995: 139).

بن مارتین، پیش‌بینی یا آینده‌نگری را چنین تعریف کرده است: روندهایی که به طور نظام‌مند و منظم تلاش می‌کنند تا آینده‌های درازمدت علم، فنّاوری، اقتصاد و جامعه را با هدف تشخیص حوزه‌های تحقیقات راهبردی و ظهور فنّاوری‌‌های پایه‌ای و مؤثر و مفید در اجتماع و اقتصاد دست یابد (مارتین، 1995: 140) آینده‌پژوهی دانش تحلیل، طراحی و برپایی هوشمندانه آینده است، که به ما می‌آموزد در مواجهه با پدیدة نا‌موجودی به نام آینده چگونه برخورد کنیم. آینده‌پژوهی در حقیقت دانش و معرفت شکل‌بخشیدن به آینده؛ به‌گونه‌ای آگاهانه، فعالانه و پیش‌دستانه و با مشخصه‌هایی همچون تمرکز روی موضوع‌های بلندمدت، متعهد به نتایج و نظام‌مند‌‌بودن است (قدیری، 1384).

بر این اساس مفهوم آینده‌پژوهی اهمیت خود را نمایان می‌کند و لازم است برای جبران بسیاری از کاستی‌های موجود و برخورد مناسب با وضعیت‌های مبهم و غبارآلود پیش‌روی این مفهوم با برنامه‌ریزی‌های کلان که اغلب برای برخورد با آینده‌های دور‌دست‌تر طراحی می‌گردند، پیوند داده شوند. سازمان پلیس به واسطة حساسیت مأموریت محول و میزان تأثیرگذاری نتایج حاصل از آن، بیشتر از هر سازمان و نهاد دیگری با ابهام‌های معطوف به آینده روبه‌رو خواهند شد و باید برای ابهام‌زدایی از این آینده هرچه بیشتر تلاش نمایند. در دنیای که متأثر از انقلاب اطلاعاتی، تحولات شگرف فنّاورانه و جهانی‌سازی است تهدیدها نیز به همین میزان پیچیده، چند بعدی، مبهم و ناشناخته خواهد بود که با برنامه‌ریزی در سطح کلان باید از سردرگمی در مقابله با ناشناخته‌ها، کاسته شود. با توجه به غلبه اندیشه‌ها و قدرت نرم و سرعت پیشرفت ناامنی‌های برخاسته از خارج و داخل کشور، نمی‌توان به اجرای عملیات غیرمنعطف و ثابت اکتفا کرد و در آن متوقف ماند.

آینده‌پژوهی و مدیریت آینده‌نگر، می‌تواند به شناسایی رویدادهای نامطلوبی که پلیس در آینده با آن روبه‌روست، منتهی شود. این آگاهی به نوبة خود از تردیدها و نگرانی‌های پیش‌رو تا حد زیادی می‌کاهد و نوعی آمادگی و اطمینان خاطر به همراه می‌آورد.

در دنیای امروز فرایند سیاست‌گذاری و تصمیم گیری در سطوح مختلف، به سازماندهی ویژه‌ای نیاز دارد. تحولات سریع جهانی و ابعاد روز افزون پیشرفت و توسعه از عواملی هستند که ضرورت تدوین سریع سیاست‌ها و الگوهای تصمیم‌گیری را به ویژه در کشورهای در حال توسعه مشخص می‌کنند، امری که بدون استفاده از ایده‌های نو و مستند‌سازی و جمع‌بندی تجارب و نظرهای خبرگان و افراد خلاق میّسر نیست.

بنابراین، تغییرها در سطح بین‌الملل به قدری گسترده و وسیع است که همگام‌شدن با آن برای هر کسی بسیار سخت و دشوار شده است؛ بنابراین، ضرورت پیدا می‌کند که ما از قبل به آینده توجه داشته باشیم و برای وفق‌دادن خود با آن، از قبل برنامه‌ریزی داشته باشیم در همین ارتباط، بسیاری از سازمان‌های اطلاعاتی- امنیتی در مواجهه با تهدیدها برآوردی صحیح و منطقی نداشته و به همین دلیل نیز راه‌کارهای مناسب و عقلانی برای مقابله با آنها پیش‌بینی نشده بود، مهم‌ترین دلیل بروز این سردرگمی و ابهام، تبدیل جنس تهدیدها از سخت‌افزار به نرم‌افزار و نبود آمادگی و برنامه‌ریزی در سطوح کلان برای رویارویی با چنین وضعیت‌هایی است، مدیریت متناسب با روند تغییرهای فعلی و آمادگی برای مواجهه با شرایط جدید در آینده، مستلزم رصد مداوم عوامل تأثیرگذار در محیط و شناخت آینده جامعه، اعم از آسیب‌ها، مسائل، موضوع‌ها، فرصت‌ها و تهدیدهاست.

با وجود اهمیت و نقش آینده‌پژوهی در سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری حوزه‌های مختلف، مطالعات آینده در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی از اهمیت خاصی برخوردار است؛ بنابراین، با توجه وقوع فرایند جهانی‌شدن و دو فضایی‌شدن جامعه و به وجود آمدن جامعة شبکه‌ای و مرحله‌ گذار از فضای واقعی به فضای مجازی است سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی در جامعة اطلاعاتى و شبکه‌ای امروزه، در حوزه‌های مرتبط با وظایف کاری و مأموریتی در زمینه‌های پیشگیری از تهدیدها و مدیریت تهدیدهای حوزه‌های اطلاعاتی و امنیتی با چالش‌های متعددی روبه‌رو خواهد بود و برای نظارت و پایش این موضوع بهره‌گیری از رویکرد آینده‌پژوهی آینده‌پژوهی و لزوم برنامه‌ریزی پیشگیرانه و آمادگی متناسب با تهدیدهای روز و پیش‌بینی آینده مطلوب وچالش‌های فراروی جامعه شبکه‌ای به ویژه چالش‌های حوزه‌های اطلاعاتی و امنیتی، ظهور بازیگران وکنشگران جدید بایستی موضوع محوری برنامه‌ریزی‌های پلیس اطلاعات و امنیت عمومی برای رسیدن به چشم‌انداز مطلوب در افق 1404 قرار گیرد و با توجه به رشد روز افزون تهدیدها و جرائم از طریق شبکه‌های اجتماعی مجازی که یکی از هدف‌های بازیگران معاند نظام و گروهک‌های تروریستی است؛ بنابراین، بهره‌برداری از روش‌های آینده‌پژوهی در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی در پیشگیری از تهدیدها و جرائم ضروری به نظر می‌رسد. اکنون محقق به دنبال پاسخ‌گویی به سؤال اصلی «آینده‌پژوهی چه نقشی در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی داشته و چگونه می‌تواند در تحقق هدف‌های این سازمان ایفای نقش نماید؟» است.

سؤال‌های تحقیق

سؤال اصلی: آینده‌پژوهی در تحقق هدف‌های سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی چه نقشی دارد؟

سؤال‌های فرعی:

1- روش‌های آینده‌پژوهی به‌کارگیری شده در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی کدام‌اند؟

2- آینده‌پژوهی در مدیریت تهدیدهای اطلاعاتی در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی چه نقشی دارد؟

3- آینده‌پژوهی در پیش‌بینی تهدیدهای اطلاعاتی در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی چه نقشی دارد؟

مبانی نظری: آینده‌نگاری فرایندی است که در آن ابتدا تصویری از وضع مطلوب و آرمانی سازمان در نظر گرفته می‌شود و سپس توانایی‌ها و قابلیت‌های لازم برای رسیدن به آن در سازمان ایجاد می‌شود؛ به عبارت دیگر در این روش ما در زمان آینده ایستاده‌ایم و به حل نارسایی‌ها در زمان حال برای رسیدن به چنین آینده‌ای می‌اندیشیم. رزم‌نامه‌‌سازی و... برای آینده‌نگاری استفاده می‌شود به طور معمول از روش‌‌هایی نظیر داده‌کاوی[4] الگوهای فکری حاکم بر مطالعات و پژوهش‌ها در‌باره آینده از روش‌های پیش‌بینی به روش‌های آینده‌نگاری تغییر جهت داده است؛ اما به این مفهوم نیست که از روش‌‌های پیش‌بینی به هیچ عنوان استفاده نشود. در محیط‌هایی که دامنه نوسانات متغیرهای کلید کسب وکار زیاد است، از روش آینده‌نگاری استفاده می‌شود.

 

آینده‌نگری

پیش‌بینی

تفکر راهبری

برنامه‌ریزی راهبردی

نگرش فرایندی


جایگاه آینده‌نگاری: بدون تردید همگان واقفیم که جایگاه واقعی آینده‌نگاری در تفکر راهبردی است؛ اما به دلیل اهمیت درک آن بایستی گفت که این روش‌ به تنهایی کاربرد عملیاتی چندانی نخواهد داشت.

تعریف آینده‌پژوهی[5]: آینده در اساس قرین به بی‌قطعیتی است. با این همه آثار و رگه‌هایی از اطلاعات و واقعیات که ریشه در گذشته و حال دارند، می‌توانند رهنمون ما به آینده باشند. ادامه «تصمیم‌گیری فقط چند آیندة محتمل بر اساس تجارب گذشته»، غفلت از رصد تغییرهای آینده را در پی خواهد داشت و با تلخ کامی روبه‌رو خواهدشد (جهانگیر، 1385: 73).

اهمیت‌تصویر‌آینده[6] به حدی‌ است که آینده‌پژوهانی چون جیمز دیتور[7] و فرد پلاک مدعی هستند در صورتی که سازمان، ملت و تمدنی تصویری از آینده نداشته باشد، محکوم به شکست است (دیتور[8]، 2002: 11) به تعبیر وندل بل، آینده‌پژوهی[9] به دنبال مطالعۀ نظام‌مند، کشف، ابداع، ارائه، آزمون و ارزیابی آینده‌های ممکن، محتمل و مطلوب است. آینده‌پژوهی انتخاب‌های مختلفی را راجع به آیندة پیش رویِ افراد و سازمان‌ها قرار می‌دهد و در انتخاب و پی‌ریزی مطلوب‌ترین آینده به آنان کمک می‌کند (بل[10]،2003). سهیل عنایت‌الله معتقد است علاوه بر مطالعۀ نظام‌‌مند آینده‌های ممکن، محتمل و مطلوب، آینده‌پژوهی به دنبال شناسایی جهان‌بینی‌ها و اسطوره‌هایی است که به هر آینده‌ای شکل می‌دهد.

یکی از چالش‌های مهم پیش روی آینده‌پژوهی آن است که آینده ممزوج با عدم قطعیت، رخدادهای غیرمنتظره و مسائل نوظهور[11] است. با توجه به چنین ماهیتی، چگونه می‌توان روندها و رویدادهای آینده را فهمید و آمادگی رویارویی با آنها را به‌وجود آورد؟ پاسخ به این مهم را بر اساس ماهیت ترکیبیِ[12] آینده‌پژوهی می‌توان به شرح ذیل توضیح داد:

آینده‌پژوهی از دو مولفۀ متمایزِ توصیفی و تجویزی تشکیل شده است. در قلمرو توصیف، آینده‌پژوه همچون دیگر محققان در همۀ شعبه‌های علوم جدید با استناد به شرایط اولیۀ زمان حال و شرایط حدی و مرزی مربوط به محیط و با تکیه به نظریه‌هایی که در قلمرو فعالیت خویش در اختیار دارد و یا ابداع می‌کند، ابتدا به توصیف آینده‌هایی که امکان وقوعش هست اقدام می‌ورزد و آنگاه از میان این آینده‌ها، محتمل‌ترین آنها را با بهره‌گیری از انواع روش‌های کمی و کیفی، مشخص می‌سازد. سپس در قلمرو تجویز، دانشمند آینده‌پژوه می‌کوشد با توجه به محتمل‌ترین رویدادها و روند‌هایی که شناسایی کرده، شرایط و راه‌کارهایی را برای تحقق مطلوب‌ترین آنها توصیه کند. در این حال گزاره‌هایی که از جانب آینده‌پژوه پیشنهاد می‌شوند، جنبه توصیفی نخواهند داشت بلکه در قالب تجویزهایی که ارتباط میان هدف‌ها و وسایل را بازگو، می‌کنند ظاهر می‌شوند (پایا، 1382: 11-12).

بر این اساس یکی از فرضیه‌های مهم آینده‌پژوهی نگاه طیفی و کثرت‌گرا به آینده است. به عبارت روشن‌تر، در آینده‌پژوهی تنها با یک آیندة معین روبه‌رو نیستیم، بلکه همواره طیفی از آینده‌ها پیش روی سیاست‌پژوه و سیاستگذار وجود دارد. آینده پژوهان با ارائۀ توصیف‌ها و تجویزهایی در خصوص آینده، شرایطی را مهیا می‌کنند که بتوان از میان طیف آینده‌های بدیلی[13] که پیش رو قرار دارند، یکی را انتخاب کرد. این انتخاب زمینۀ رفتار کنش‌گرایانه و پیش‌دستانه[14] را فراهم می‌کند؛ اما مبنای این انتخاب داشتن تصویری از آینده است. به باور ارسطو تا هنگامی که تصویر آینده روشن نشود، طبیعت حکومت کمال مطلوب نیز ناشناخته خواهد ماند (ارسطو، 1371: 283).

آینده‌پژوهی، مشتمل بر مجموعه تلاش‌هایی است که با استفاده از تجزیه و تحلیل منابع، الگوها و عوامل تغییر و یا ثبات، به تجسم آینده‌های بالقوه و برنامه‌ریزی برای آنها می‌پردازد. آینده‌پژوهی منعکس می‌کند که چگونه از دل تغییرها (تغییر‌نکردن) «امروز»، واقعیت «فردا» تولد می‌یابد (اسلاتر، 1386: 17).

آینده‌پژوهی یکی از علوم راهبردی است که در حوزة فنّاوری‌های نرم قرار می‌گیرد. آینده‌پژوهی دانشی است که چشم مردم را نسبت به فرصت‌ها و خطرهای احتمالی آینده باز نگه می‌دارد. از ابهام و دغدغه‌ها می‌کاهد، توانایی انتخاب هوشمندانه را افزایش می‌دهد، به همگان نشان می‌دهد به کجا می‌توانند بروند (آینده‌های اکتشافی)، به کجا باید بروند (آینده‌های هنجاری) و از چه مسیرهایی می‌توانند با سهولت بیشتری به آینده‌های مطلوب خود برسند (راهبردهای معطوف به آینده‌سازی). آینده‌پژوهی در حقیقت دانش شکل‌بخشیدن به آینده به‌گونه‌ای آگاهانه، فعالانه و پیش‌دستانه است. (ملکی‌فر و همکاران، 1386: 19).

شکست‌نخوردن اطلاعاتی: آیندة مطلوب و نامطلوب فعالیت‌های اطلاعاتی و آمادگی برای ایفای نقش در آینده بدون ارایه تعریف شفاف از آن میّسر نخواهد بود. «پیش‌بینی آینده نتیجة جمع‌آوری کیفی اطلاعات و تحلیل صحیح آن است»(عصاریان‌نژاد و واحدی، 1385: 54) ترسیم و تصویر محیط و شرایط سازمان با در نظر‌گرفتن هدف‌ها و راهبردها، از طریق فعالیت‌های آینده‌پژوهی میّسر می‌گردد. توجه به تغییرها و روند آن همچنین آگاهی از نحوة نگرش و تأثیر سایر بازیگران از مؤلفه‌های مهم در ترسیم وضع آینده خواهد بود. آیندة مطلوب سازمان پلیس وابسته به میزان مدیریت متغیرهای محیطی وعوامل تأثیر‌گذار بر روند فعالیت‌های اطلاعاتی سازمان پلیس است.

تفاوت آینده‌پژوهی (آینده‌اندیشی) با پیش‌بینی:

  • شناخت در مورد آینده مبتنی بر روش‌شناسی علمی است. به این ترتیب پیش‌بینی‌هایی که به صورت تجربه‌های شخصی افراد و برداشت شخصی آنان و بدون استفاده از روش‌شناسی علمی خاصی باشد، بدون ارزش است.
  • در آینده‌پژوهی، شناخت آینده به صورت ساختارمند و سازماندهی شده انجام می‌گیرد.
  • آینده‌پژوهی امری کلان است و در سطح گسترده و کلان خود را نشان می‌دهد.
  • آینده‌پژوهی فعالیتی مستمر است که به صورت دوره‌ای تکرار می‌شود و فعالیتی یک‌باره نیست.
  • در آینده‌پژوهی و آینده‌نگاری وجوه اقتصادی و اجتماعی نیز مورد برآورد قرار می‌گیرد.
  • در آینده‌پژوهی افق زمانی مورد مطالعه بلند‌مدت است.
  • از آنجا که آینده‌پژوهی حاصل برایند تلاش‌ها و نیروهای انسانی و محرک‌ها و عوامل گذشته است، در نتیجه مشارکت و درگیری بازیگران کلیدی در این فرایند اهمیت بسیار بالایی دارد.
  • در آینده‌پژوهی به دانش ضمنی توجه ویژه‌ای می‌شود (ناظمی قدیری، 1385: 22-21).

انواع آینده‌پژوهی: امروزه از آینده‌پژوهی انتظار می‌رود پا را از کشف آینده فراتر نهاده و به مهندسی هوشمندانه همت گمارد. این دانش معتقد است با همراهی و همدلی جامعه، می‌توان آینده را به روشی دلخواه ترسیم کرد. در آینده‌پژوهی آینده‌ها بر چند نوع‌اند: آینده‌های ممکن، یعنی احتمال وقوع دارند یا به اعتباری آن طور که منطقیّون می‌گویند محال ذاتی و عقلی نیستند. دیگری، آینده‌های محتمل یعنی ممکن‌ها و محتمل‌ها هستند، آینده‌های محتمل، احتمال وقوع بیشتری دارند و در نهایت، آینده‌های مطلوب قرار می‌گیرند (خزایی، 1386: 25).

روش‌های آینده‌پژوهی: روش‌هایی که در پروژه‌های آینده‌پژوهی استفاده می‌شوند، به طور عمده‌ای به سایر جنبه‌های آینده‌پژوهی وابسته‌اند. این روش‌ها متنوع‌اند و هر یک هدف‌های متفاوتی دارند. اغلب این روش‌ها از حوزة پیش‌بینی فنّاوری‌ در دهة 70 و یا پیش‌تر نشئت گرفته و توسعه یافته‌اند. انتخاب نهایی روش در پروژه‌های آینده‌پژوهی، با جلب موافقت حامیان مالی پروژة همراه است، اما به وسیلة کمیته راهبری و مشاوران خارج از پروژه پیشنهاد می‌شود. بعضی از روش‌های آینده‌پژوهی آماری و بعضی تحلیلی است روش‌های آماری، در واقع روش‌های مقداری کمی و ریاضی هستند، مانند شبیه‌سازی. روش‌هایی که بر پایة علوم تجربی است. بعضی از روش‌های آینده‌پژوهی، روش‌های شهودی هستند که از شم، شهود و قدرت خیال‌پردازی استفاده می‌کنند، مثل تصویر‌سازی. وقتی رزم‌نامه‌ می‌سازیم، هم از قدرت خیال استفاده می‌کنیم و هم در واقع تحلیل‌های منطقی داریم. در رزم‌نامه‌‌سازی، تحلیل روند صورت می‌گیرد. در تحلیل روند، مسائلی در گذشته بررسی، سپس به آینده سرایت داده و رفتاریابی می‌شود که در آینده چگونه خواهد بود؟(خزایی ‌و پدرام، 1387).

دیده‌بانی آینده[15]: دیده‌بانی در معنای عام عبارت است از زیر نظر‌داشتن یک حیطة خاص با هدف شناسایی چالش‌ها و فرصت‌های آینده موجود در آن حیطة دیده‌بانی به معنای پایش مستمر تغییرهای جهانی در زمینه‌های مختلف است که به‌ وسیلة یک اندیشکده یا یک گروه علاقه‌مند به آینده‌پژوهی انجام می‌گیرد. دیده‌بانی که یکی از ساده‌ترین و در عین حال مؤثرترین روش‌های آینده‌پژوهی است که بر پایة بررسی نظام‌مند محتوای مطالب روزنامه‌ها، مجله‌ها، پایگاه‌های اینترنتی و دیگر رسانه‌ها، به منظور کشف علامت‌های تغییرهای صورت گرفته انجام می‌شود و دارای نتایج ارزشمندی است. نظام دیده‌بانی جامع در یک سازمان، اطلاعات لازم در خصوص تغییرهای محیط پیرامون را به یکایک اعضای سازمان منتقل می‌کند و مأموریت اصلی آن تضمین هوشیاری جهانی مدیران و کارکنان و جلوگیری از غافلگیر‌شدن سازمان در برابر پیشرفت‌های فنّاوری و همچنین تحولات صورت گرفته در محیط سیاسی، اقتصادی و تجاری است.

دلفی[16]: دلفی نوعی مشاوره شامل ۲ مرحله‌ است. مرحلة اول شامل توزیع پرسش‌نامه با هدف استعلام نقطه‌نظرهای اولیه از طیف وسیعی از کارشناسان یک حوزة خاص می‌شود. پاسخ‌ها جمع‌آوری و برای اظهار نظر مجدد برای همة شرکت‌کنندگان در همه‌پرسی ارجاع می‌شود.

دلفی روش خوبی برای به‌دست آوردن یک تصویر کلی از چیزهایی است که در یک زمینة خاص از علوم در حال رخ‌دادن است. ارسال مجدد پرسش‌نامه‌ها برای شرکت‌کنندگان در نهایت باعث می‌شود که نوعی اجماع نظر در مورد پیش‌بینی آینده آن حوزه حاصل گردد. لازم به ذکر است که این روش نیاز به وقت و هزینه زیادی دارد؛ زیرا ممکن است دفعه‌های رفت و برگشت این پرسش‌نامه‌ها زیاد شود. در عالم کاربرد با دست‌یابی به درصد خاصی از اجماع ‌نظری این چرخه را پایان می‌دهند.

تجزیه و تحلیل روند[17]: نخستین گام در آینده‌پژوهی، کشف روندهایی است که هم اکنون در جریان هستند. روندها، الگوهای تغییر در چیزهای پراهمیت از دید مشاهده‌گر هستند که در طول زمان به‌وقوع می‌پیوندند. این روش در حقیقت پیش‌بینی آینده از روی قرائن و شواهد تاریخی است که تغییرهای یک داده در گذشته نشان می‌دهد. نقطة ضعف عمده این روش، ساده‌انگاری نهفته در آن است. در عمل، پیش‌بینی آینده به سادگی و با تعقیب روند گذشته یک داده به ندرت امکان‌پذیر بوده ‌است. این روش بیشتر برای مراقبت از داده‌هایی با تغییرهای بطئی مثل «اطلاعات و آمار نفوس» مناسب است.

بهتر است این روش در مورد بررسی آینده موضوع‌هایی که نسبت به متغیرهای بیرونی، تغییرهای فوری و سریع نشان می‌دهند (نظیر قیمت نفت) فقط به‌عنوان یک بررسی مقدماتی به‌کار گرفته شود و از روش‌های دیگر آینده‌پژوهی به‌عنوان روش اصلی استفاده شود. یک دورة بحران (که طی آن تعداد گزینه‌های واکنش محدودتر خواهد بود) می‌تواند یک مرحله از روندهای تغییر باشد. با توجه به این موضوع، شناسایی هرچه زودتر یک روند میزان انعطاف‌پذیری سازمان در تعامل با مراحل مختلف روند تغییر را افزایش می‌دهد.

منظور از تحلیل روند، مطالعه یک روند مشخص به منظور کشف ماهیت، علت‌های بروز، سرعت توسعه و پیامدهای بالقوه آن است. تحلیل روندها باید بسیار دقیق باشد؛ زیرا یک روند مشخص می‌تواند آثار بسیار متفاوتی بر ابعاد گوناگون زندگی ما داشته باشد که شاید بسیاری از این آثار در نگاه اول قابل کشف نباشد.

تجزیه و تحلیل پیش‌ران‌ها[18]: برای شناسایی پیش‌ران‌هایی که روندهای آینده را شکل می‌دهند، از این روش بهره‌گیری می‌شود. با این روش به ویژه می‌توان تعامل بین پیش‌ران‌ها را مورد بررسی دقیق قرار داده و بدین طریق پیش‌ران‌هایی اصلی که شکل‌دهندة آینده هستند را تشخیص داد. از این روش می‌توان به‌عنوان مبنایی برای تدوین رزم‌نامه‌ها، نقشة راه یا چشم‌انداز استفاده کرد. از چالش‌های پیش روی استفاده از این روش، کمی‌کردن ارتباط بین پیش‌ران‌های مختلف است. برای سنجش کارایی سیاست‌های اتخاذ شده و نیز برای پیش‌آگهی از مشکلات در حال ایجاد، روش خوبی است.

رزم‌نامه‌پردازی[19]: رزم‌نامه‌ها تصاویری از آینده‌های محتمل هستند. این تصاویر از درون به هم وابسته هستند. رزم‌نامه‌ها، از اطلاعات مربوط به احتمال‌ها و روندهای متنوع (و گاهی واگرا)، تصاویری باورپذیر و درون‌سازگار از آینده ایجاد می‌کنند.

هدف از به‌کارگیری رزم‌نامه‌ها، ایجاد فضایی از ممکنات است که در آن کارایی سیاست‌های اتخاذ شده در برابر چالش‌های موجود آینده در بوتة آزمایش قرار می‌گیرند. رزم‌نامه‌ها همچنین کمک می‌کنند که هم چالش‌ها و هم فرصت‌های بالقوه ولی غیر‌منتظره شناسایی شوند.

رزم‌نامه‌ها با کشف نظام‌مند چالش‌ها و فرصت‌های پیش رو، در خدمت تدوین راهبرد‌‌ها قرار می‌گیرند. رزم‌نامه‌ پیش‌بینی قطعی و دقیق جهان آینده نیست، بلکه توصیفی از رویدادهای ممکن و چندگانه است که امکان وقوع آنها در آینده وجود دارد. به بیان دیگر رزم‌نامه‌ها آمیزه‌ای از پیش‌بینی‌های تخیلی و در عین حال واقع‌گرایانه از رخدادهای احتمالی آینده هستند و با استفاده از رزم‌نامه‌ها می‌توانیم دربارة آنچه که باید بعدها انجام دهیم به طور جدی در مواردی شاید بخواهیم از چنین رخدادهایی جلوگیری کنیم. در موارد دیگری شاید بخواهیم تمهیدهایی برای وقوع آنها بیندیشیم و در مواردی هم شاید بخواهیم که وقوع آنها را تسریع نماییم.

چشم‌اندازسازی[20]: چشم‌اندازسازی، تجسم و ایجاد تصویری غنی و البته نه چندان دقیق از آینده‌ است. چشم‌انداز بر خلاف رزم‌نامه‌ که رد پا از اکنون به آینده مشهود است، بیشتر شبیه پرش به آینده‌ است و به ضرورت نمی‌توان نحوة تدوین چشم‌انداز را دید. به همین دلیل گرفتن تأیید متولیان برای شروع کاری فقط بر اساس چشم‌انداز، کاری مشکل است. برای مفید‌بودن، چشم‌انداز باید مقرون به واقعیات و به دور از خیال‌پردازی باشد.

نقشة راه[21]: نقشة راه، گام‌هایی را که باید برای نیل به یک هدف برداشت، تعیین می‌کند. طیف وسیعی از انواع نقشه راه وجود دارد. نقشه راه به گمانه‌زنی در کشف محصولات مختلف ممکن در آینده کمک می‌کند و در عین حال بخش‌های کلیدی از علوم مختلف که برای ایجاد این محصولات لازم است را نیز مشخص می‌کند. این روش به ویژه برای تعیین فهرست اقدام‌های لازم که باید برای ظهور یک فنّاوری جدید به انجام رسانده شود، بسیار مفید است.

پس‌نگری[22]: پس‌نگری با تصور آینده مطلوب شروع می‌شود و سپس با تعیین قدم‌های لازم برای افزایش شانس رسیدن به آن آینده ادامه می‌یابد. این رویکرد تنها زمانی عملی است که هدف‌های آینده به روشنی و به دور از هر‌گونه ابهام تعیین شده با شند. در غیر این صورت و در جایی که تعدادی هدف‌های بالقوه متناقض وجود داشته باشند به‌کارگیری روش رزم‌نامه‌ ارجح است.

الگوسازی[23]: کاربرد این روش در بررسی آینده یک مجموعه است و نیز جایی که درکی از عوامل مؤثر بر تغییرهای مجموعه در طول زمان، وجود دارد. این روش ابزار ارزشمندی برای بررسی موضوعی پیچیده است و در آن بررسی‌ها بیشتر بر پایه ادراکات افراد صورت می‌گیرد تا شواهد. در نتیجه استفاده از این روش، سنجه‌ها در اختیار قرار ‌می‌گیرند. این سنجه‌ها کمک می‌کنند تا تأثیر نسبی گزینه‌های مختلف ارزیابی شود ولی در اتکا به سنجه‌های به‌دست آمده از الگو‌ها، باید محتاط بود و محدودیت‌های آنها را در نظر داشت. نکتة مهم در این روش این است که برای ساختن و تنظیم‌کردن الگو‌ها، لازم است داده‌های خوبی در اختیار باشد.

رویدادهایی را که ممکن است در جهان آینده رخ دهند، می‌توان به شیوه‌های گوناگونی تقلید و بازآفرینی کرد و از این طریق درک بهتری نسبت به آنها به‌دست آورد. به عنوان مثال به کمک ماکت، مردم می‌توانند درک کنند که شهر‌های آینده و ساختمان‌های آن چه شکلی خواهند داشت.

شبیه‌سازی[24]: در این رویکرد مثل بازی‌های رایانه‌ای، از متولیان موضوع خواسته می‌شود که خود را به‌عنوان بازیگران یک رزم‌نامه‌ فرض کنند و در مورد واکنش‌های خود تصمیم بگیرند؛ بدین ترتیب، این رویکرد روش خوبی برای سیاست‌گذاران است تا نحوة تأثیر سیاست‌های فعلی خود را بر آینده و میزان کارایی این سیاست‌ها را در درازمدت، شبیه‌سازی کنند.

شبیه‌سازی حتی می‌تواند در یک الگوی رایانه‌ای شکل گیرد. با کار‌کردن با این الگوی رایانه‌ی، امکان مشاهدة آثار تصمیم‌ها بر مجموعه‌ای پیچیده فراهم می‌شود.

شبیه‌سازی، روش خوبی برای فهمیدن با طیف وسیعی از مخاطبان دربارة ماهیت پیچیدة تصمیم‌ها و سیاست‌ها و ایجاد تصویر گسترده‌ای از تأثیر اجرای این سیاست‌ها، است. رزمایش‌های جنگی در حقیقت نوعی شبیه‌سازی هستند که در آن فرماندهان جنگی می‌توانند راهبردها و راه‌کنش‌های خود را در شرایطی نزدیک به واقعیت آزمایش کنند.

تحلیل تاریخی: مطالعة تحلیل تاریخی به طور ضمنی مبتنی بر این گزاره است که گاهی تاریخ تکرار می‌شود. اگر چنین گزاره‌هایی درست باشد که در بعضی موارد درست است می‌توان یک یا چند موقعیت تاریخی مشابه را مقایسه کرد و از این رهگذر فهمید که سرانجام بعضی از وقایع چه خواهد شد.

طوفان فکری: قاعدة کلیدی بر طوفان فکری (هم‌اندیشی) این است که اعضای یک گروه بدون هیچگونه انتقاد و موضع‌گیری، بر اساس ایده‌های دیگران در مورد یک موضوع خاص، ایده‌پردازی کنند. در این روش ایده‌های نو از طریق تشکیل گروه‌های کوچک و با هدف تفکر خلاق دربارة موضوعی خاص تولید می‌شوند، این روش برای شناسایی امکان‌ها، فرصت‌ها و ریسک‌ها بسیار مفید است (محمودی، 1384: 18-15).

رویکردهای آینده‌پژوهی: سه رویکرد اصلی در آینده‌پژوهی مطرح است که هر رویکرد بنا به نگرش و نیاز محققان در مطالعات آینده و مرتبط با موضوع‌ها، می‌تواند مورد نظر قرار گیرد:

1-  آینده‌پژوهی اکتشافی: با توجه به روندهای فعلی، آینده می‌تواند چگونه باشد؟ این رویکرد، نقطه عزیمت خود را «زمان حال» قرار می‌دهد و بر مبنای شواهد و روندهای موجود، به پیش‌بینی آینده‌های محتمل (وضعیت‌های محتمل آینده) می‌پردازد. روندیابی و رزم‌نامه‌سازی، از روش‌‌های مهم‌ در این رویکرد محسوب می‌شوند. پیش‌بینی روش مواجهه با آینده در این رویکرد است؛

2-  آینده‌پژوهی هنجاری (تجویزی): با توجه به اصول، ارزش‌ها و هنجارهای ما، آینده باید چگونه باشد؟ این رویکرد، نقطة عزیمت خود را «آینده» قرار می‌دهد. آینده‌پژوهان هنجاری به طور مجازی به دنیای آینده سفر می‌کنند؛ در ایستگاه زمانی مورد نظر (10،20، یا 30 سال دیگر) می‌ایستند؛ سپس عینک «ارزش‌ها و اصول بنیادی» را به چشم می‌زنند و از خود می‌پرسند که آیندة مطلوب در این نقطه از زمان «باید» چگونه باشد؟ وقتی آیندة مطلوب تعریف شد، آینده‌پژوهان به زمان حال مراجعه می‌کنند تا ضرورت‌ها و راه‌کارهای تحقق آیندة مطلوب را با توجه به شرایط موجود و احتمالات آینده، شناسایی نمایند. روش برخورد به آینده در این رویکرد آینده‌نگاری است؛

3-  آینده‌پژوهی تصویر‌پرداز: این رویکرد، نقطة عزیمت خود را «قوة تخیل» قرار می‌دهد. موضوع آن آفرینش مفاهیم و ایده‌های بدیع برای آینده است که می‌تواند خاصیت انگیزشی داشته و «کشش خلاق» ایجاد نمایند. این مفاهیم و ایده‌ها باعث پیشرفت علم، فنّاوری، محصولات، خدمات و حتی ارتقای نظام‌های سازمانی و اجتماعی می‌شوند. محصولات آینده‌پژوهی تصویرپرداز از طریق فیلم‌ها و رمان‌های علمی و تخیلی در جوامع رواج می‌یابد (ملکی‌فر، 1386: 32).

روش‌شناسی: در تحقیق حاضر که دارای جهت گیری کاربردی است روش تحقیق انتخاب شده، روش آمیخته و ترکیبی است و اساس کار، بر بهره‌گیری و استفاده از نظر خبرگان و صاحب‌نظران بوده است به عبارتی میل پژوهش به سمت ژرفانگری و احتراز از پهنانگری است، نوع طرح به‌کار گرفته شده در این پژوهش توصیفی (غیر آزمایشی) است که به صورت مصاحبة عمیق با 15 نفر از کارشناسان خبرة پلیس اطلاعات و امنیت عمومی که در حوزه‌های آینده‌پژوهی فعالیت دارند، شیوه گردآوری داده‌ها مطالعات کتابخانه‌ای، مشاهدة اسناد و مدارک، مصاحبه به روش گروه‌های متمرکز[25] و ابزار تجزیه و تحلیل تحقیق، تحلیل گفتمان[26] از طریق ویرایش داده‌های حاص از گروه‌های متمرکز و روش دلفی فازی است و با استفاده از طراحی پرسش‌نامه دلفی و توزیع آن در بین نمونه آماری اقدام گردید.

یافته‌های تحقیق

الف) مزایای بهره‌مندی از روش‌های آینده‌پژوهی از دیدگاه خبرگان اطلاعاتی در پیش‌بینی تهدیدها: پیش‌بینی اقدام‌های اطلاعاتی و امنیتی حریف در آینده: اطلاع از نحوة تفکر و فعالیت سازمان‌های اطلاعاتی سامانه‌های رقیب از جمله نیازمندی‌های اطلاعاتی سازمان‌های اطلاعاتی خودی است. رصد اقدام‌های سازمان حریف و مطالعه هم‌زمان تحولات سایر حوزه‌ها امکان پیش‌بینی و برآورد فعالیت‌ها در شرایط آینده را مقدور می‌سازد. برآورد رفتار سازمان اطلاعاتی حریف؛ به عنوان عوامل ایجاد تهدید، مقابله و مدیریت تهدیدهای طرح‌ریزی و هدایت شده از سوی آنان را امکان‌پذیرتر می‌نماید.

پیش‌بینی مؤلفه‌های تأثیر‌گذار در کنش‌های سازمان‌های‌های حریف در آینده: روش‌ها و فنون آینده‌پژوهی امکان پیش‌بینی عوامل مؤثر بر اقدام‌های اطلاعاتی و امنیتی سازمان‌های اطلاعاتی حریف را فراهم می‌سازد. مطالعات آینده‌پژوهی با ترسیم چشم‌انداز و آینده‌های مورد نظر، به تصمیم‌گیران سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی امکان بهره‌برداری از فرصت‌ها و مواجهه با تهدیدهای ناشی از شرایط جدید را فراهم آورده، ورودی‌های لازم را برای تدوین راهبردهای مناسب در سطح سازمان‌های اطلاعاتی به‌دست می‌دهد.

کارشناسان و صاحب‌نظران شرکت کننده در این تحقیق معتقدند که آینده‌پژوهی رویکرد مهم و تأثیر‌گذار برای برنامه‌ریزی و جهت‌گیری راهبردی و گرفتن و اصلاح دیدگاه‌های پیرامون محیط‌های داخلی و خارجی و مزایا و منافع زیر را در اختیار سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی قرار می‌دهد:

  1. آینده‌پژوهی چارچوبی برای درک و تعبیر حوادث و رویدادهای داخلی و خارجی در ارتباط با مأموریت‌ها و فعالیت‌های اطلاعاتی و امنیتی پلیس اطلاعات و امنیت عمومی در راستای پیش‌بینی تهدیدهای امنیتی است؛
  2. رصد و پایش مستمر و دقیق محیطی (شناخت تهدیدها و فرصت‌های فراروی سازمان‌های اطلاعاتی)؛
  3. پیشگیری‌های انتظامی- اجتماعی از جرائم و تهدیدهای نوین؛
  4. مشخص‌ساختن مسیر آشکار آینده و اعلام هشدار در مورد مسیرهای بحرانی و خطرناک و پر پیچ و خم پیرامون سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی در راستای پیشگیری از تهدیدها؛
  5. منسجم و نظام‌مند‌نمودن فرایندها و فعالیت‌های اطلاعاتی با بهره‌گیری از رویکرد آینده‌پژوهی در راستای پیشگیری از تهدیدهای اطلاعاتی و امنیتی نوین؛
  6. افزایش شفافیت ورودی‌ها، فرایندها و خروجی‌های پروژه‌های آینده‌پژوهی در حوزه‌های فنّاوری‌های زیرساختی پلیس؛
  7. تشکیل میزگردهای مبتنی بر دانش آینده‌پژوهی متشکل از خبرگان و صاحب‌نظران اطلاعاتی و امنیتی و سایر حوزه‌های مرتبط به منظور تعامل و همکاری باهم در راستای نظارت و پایش تهدیدهای اطلاعلاتی؛
  8. دریافت و درک زود هنگام هشدارها، خطرها امنیتی با رویکرد پیشگیری و پیش‌بینی تهدیدها؛
  9. پیش‌بینی و پیشگیری از تهدیدها با انتشار آگهی‌های پیشگیرانه اطلاعاتی و انتظامی به پلیس‌های تخصصی و مردم.

ب) کارکردهای آینده‌پژوهی در مدیریت تهدیدهای اطلاعاتی از دیدگاه خبرگان اطلاعاتی و امنیتی: رصد و پایش مستمر در حوزه‌های اطلاعاتی سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی: مطالعه مستمر و مداوم تحولات حوزه‌های اطلاعات و امنیت موجب آگاهی از ماهیت و ویژگی‌های آنها می‌گردد. از سوی دیگر انجام پژوهش در این حوزه، ضمن آمادگی سازمان در مقابله با تهدیدهای حاصل از آنها، امکان فرصت‌سازی و ایجاد ظرفیت‌های جدید را فراهم می‌نماید. شناسایی حوزه‌های اطلاعاتی و امنیتی، وضعیت‌های نوظهور، آسیب‌ها و فرصت‌های کلیدی همچنین شناخت ‌توانمندی‌های بالقوه و بالفعل و شناسایی چالش‌های بالقوه و تعیین راهبردهای این حوزه با آینده‌پژوهی میّسر می‌گردد.

مدیریت و ارایه تصویری از وضعیت آینده فنّاوری و تأثیر آن بر فعالیت اطلاعاتی: برآورد تهدیدها و آسیب‌های احتمالی ناشی از فنّاوری‌های جدید، همچنین فرصت‌های به وجود آمده در مدیریت سازمان‌های اطلاعاتی تأثیر انکار‌ناپذیر دارد. رشد سریع علوم و فنّاوری موجب منسوخ‌شدن بسیاری از امکانات و تجهیزات سازمان پلیس گردیده است؛ بنابراین، مطالعه و پیگیری مداوم تغییرهای فنّاوری و تلفیق و ترکیب آنها در راستای فعالیت‌های عملیاتی ضرورتی است که از طریق مطالعات آینده‌پژوهی میّسر است.

تهیه برآورد و مدیریت نیازمندی‌های جدید حوزه‌های اطلاعاتی در سازمان که به صورت ادامه فعالیت سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی در شرایط آینده مستلزم توجه به مقتضیات محیط و امکانات رقباست. اقدام در محیط متحول آینده بر اساس برآورد و پیش‌بینی لازم درخصوص تأمین امکانات جدید است. موضوعی که بایستی مورد توجه قرار گیرد این است که تأمین نیازمندی‌های جدید محدود به ابزاز و تجهیزات نبوده و به قوانین، روش‌ها و ساختارها نیز قابل تسری است.

مدیریت تولید ایده‌های نوین اطلاعاتی: تمرکز بر موضوع‌های آینده به‌ناچار با ایده‌پردازی هم‌زمان خواهد بود؛ زیرا موفقیت آیندة سازمان بستگی به کارایی ایده‌ها خواهد داشت. «بدون شک موفقیت سازمان‌ها به ویژه سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی، تناسب مستقیم با میزان قدرت آنها بر خلاقیت و ایده‌یابی دارد. سازمان‌هایی که به ایده‌یابی اهمیت داده و برای آن برنامه‌ریزی نمایند. در حقیقت راه موفقیت‌های خود را هموارکرده‌اند.» (علوی، 1386: 194) مدیریت اطلاعاتی سازمان پلیس با ورود مؤلفه‌هایی تأثیر‌گذار خواهد بود که با ایده‌یابی و آینده‌پژوهی میّسر خواهد بود.

  1. مدیریت تهدیدهای در حال وقوع و تبدیل تهدید به فرصت‌های اطلاعاتی؛
  2.  مدیریت تحولات محیطی و نظارت و پایش تهدیدهای مبتنی بر آینده‌پژوهی؛
  3. ایجاد الگوی‌های فرایند تصمیم گیری بر مبنای مدیریت پیش‌نگر در حوزة اطلاعات
  4.  ایجاد امکان تشخیص رویدادهای نوظهور حوزه‌های پلیسی و اطلاعاتی؛
  5. دیده‌بانی و پایش تغییرهای حوزه‌های اطلاعاتی در مقیاس‌های محلی، منطقه‌ای و بین‌المللی؛
  6. مدیریت فنّاوری‌های نوین و بهره‌گیری از آنها به منظور دست‌یابی به مرزهای دانش و هدایت این دانش برای انجام تحقیقات بنیادی؛
  7. جهت‌دهی فنّاوری‌های آینده به منظور دست‌یابی به هدف‌های اطلاعاتی و کلان سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی؛
  8. انجام برنامه‌ریزی بلند‌مدت و کوتاه‌مدت و پیشگیری از نتایج زیان‌بار رویدادهای پیش‌بینی نشده در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی؛
  9. تهیه و تنظیم قواعدی برای تحول‌هایی که در آینده اتفاق می‌افتاد و بر اساس آینده‌شناسی قابل پیش‌بینی هستند.

بحث و نتیجه‌گیری

با توجه به اینکه پژوهش حاضر به صورت تلفیقی (اسنادی و کیفی) انجام شده است و همان‌طوری که شاخص‌ها و مقوله‌های مورد نظر دسته‌بندی گردیدند؛ بنابراین، به منظور ایجاد غنای بیشتر در تحقیق نظرهای کارشناسان اطلاعاتی و امنیتی در ارتباط با رویکرد آینده‌پژوهی در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد؛ بنا به نظرها و نتایج به‌دست آمده از کارشناسان در حوزه‌های اطلاعاتی و امنیتی آینده‌پژوهی در پیش‌بینی و مدیریت تهدیدهای کلان در ابعاد متنوع سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، نظامی و امنیتی در سطوح داخلی و خارجی و تحلیل راهبردی محیط در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی دارای نقش محوری است.

کارشناسان و صاحب‌نظران شرکت‌کننده در این تحقیق چنین می‌پندارندکه پیشرفت و توسعة سریع و تغییرهای پرشتاب محیطی در عصر حاضر و جامعه در حال گذار از سنتی به عصر مدرنیته منجر به پیدایش مفاهیمی چون عدم قطعیت شده و محیطی سرشار از فرصت و تهدید را فرا روی سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی به ویژه پلیس اطلاعات و امنیت عمومی قرار داده است؛ کارشناسان و صاحب‌نظران اطلاعاتی معتقدند موفقیت و پویایی در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی امروزی فقط در سایه بهره‌برداری‌های اطلاعاتی و برنامه‌ریزی راهبردی امکان‌پذیر بوده و برنامه‌های راهبردی نیز زمانی موفق خواهند بود که با رویکرد و نگاه اطلاعاتی به آینده و با بهره‌گیری از علوم کاربردی آینده‌پژوهی، تدوین گردند.

برخی دیگر از کارشناسان و صاحب‌نظران اطلاعاتی و امنیتی اذعان داشتند که آینده‌پژوهی با پایش تغییرها و تحولات محیط درونی و بیرونی سازمان و تشخیص هوشمندانة فرصت‌ها و تهدید‌های پیشِ روی سازمان و تقویت تفکر راهبردی در مدیران سازمان‌های امنیتی، باعث بهبود برنامه‌ریزی راهبردی و غافلگیرنشدن و شکست‌نخوردن اطلاعاتی در این سازمان‌ها می‌شود. به نظر می‌رسد سازمان‌هایی همانند پلیس اطلاعات و امنیت عمومی که به صورت مستمر با محیط‌ها و پارامترهای بی‌ثبات و بسیار متغیر سروکار دارند و در بسیاری از حوزه‌های مأموریتی و اطلاعاتی به صورت دائمی مجبور به تغییر ساختار، روش و نوع عملکرد در مقابل کنش‌ها و تهدیدها هستند، نتایج تحلیلی این تحقیق از ابعاد دیگر از دیدگاه کارشناسان و خبرگان اطلاعاتی و امنیتی حاکی از آن است که آینده‌پژوهی با تأکید بر نحوة انتخاب روش‌های آینده‌پژوهی در سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی در پیش‌بینی تهدیدهای نوین اطلاعاتی، ارزیابی و شناخت تحولات محیط خارجی (تهدیدها و فرصت‌های اطلاعاتی) دارای نقش محوری بوده و به نظر می‌رسد خبرگان و صاحب‌نظران سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی ضمن رصد و پایش مستمر حوزه‌های اطلاعاتی، توانمندی ارائه تصویری دقیق از وضعیت آینده فعالیت‌های اطلاعاتی هستند.

همچنین رویکرد آینده‌پژوهی در تهیه برآورد و نیازمندی‌های جدید اطلاعاتی در سازمان پلیس به ویژه پلیس اطلاعات و امنیت عمومی ناجا، تولید ایده‌های نوین اطلاعاتی برای مقابله با بحران‌های اطلاعاتی- امنیتی دارای کارکردهای ویژه‌ای است، از طرفی پیش‌بینی اقدام‌ها و فعالیت‌های اطلاعاتی و امنیتی حریف در آینده، پیش‌بینی مؤلفه‌های تأثیر‌گذار در کنش‌های سازمان‌های حریف در آینده، دریافت و درک زود هنگام هشدارها، کمک به ترسیم آینده‌های مطلوب یا ممکن حوزه‌های اطلاعاتی پلیس از فرصت‌هایی است که آینده‌پژوهی در اختیار سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی قرار می‌دهد.

پیشنهادها

  1. پیشنهاد می‌شود در کنار دستگاه‌های خرد و کلان در حوزة اطلاعات، یک مرکز آینده‌پژوهی نیز در این حوزه با هدف‌های شناخت آینده‌ و تهدیدها و تحولات آن بر امور اطلاعاتی پلیس تأسیس شود. با وجود چنین مرکزی می‌توانیم رصد پیشرفت‌ها و تحولات جهانی در حوزه‌های اطلاعات، توسعة بنیان معرفتی و دانش آینده‌پژوهی در مجموعه برنامه‌ریزان و کارکنان پلیس، تربیت نیروهای متخصص آینده‌پژوه در حوزه‌های اطلاعاتی، گسترش فرهنگ آینده‌پژوهی در این حوزة تشخیص فرصت‌ها و تهدیدها، خلق دیده‌بانی ملی اطلاعات، شکل‌دادن و نظارت بر پیاده‌سازی سیاست‌ها و راهبردهای کلان در حوزة اطلاعات را انتظار داشته باشیم؛
  2. در روش‌های جمع‌آوری داده‌های اطلاعاتی در حوزه‌های فضای مجازی و فضای واقعی بایستی مبتنی بر دانش آینده‌پژوهی اقدام گردد؛
  3. در تهیه برآوردهای اطلاعاتی و تحلیل وضعیت موجود و آینده ضروری است با استفاده از روش‌های متناسب دانش آینده‌پژوهی اقدام گردد؛
  4. سرعت تغییرهای عوامل محیطی راهبردی سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی (داخلی و خارجی) بهتر است با استفاده از الگوی آینده‌پژوهی مبتنی بر الگوی پیمایش محیطی مورد سنجش قرار گیرد؛
  5. تصمیم‌گیری‌های سازمانی و حوزه‌های اطلاعاتی و امنیتی بهتر است مبتنی بر دانش و روش‌های آینده‌پژوهی صورت بگیرد؛
  6. بهره‌مندی از گردش اطلاعات در شبکه‌های اجتماعی در راستای پیشبرد مأموریت‌های سازمانی متناسب با مؤلفه‌های معماری سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی؛
  7. شناخت دقیق و مهندسی تهدیدهای اطلاعاتی- امنیتی و تروریستی در حوزة شبکه‌های اجتماعی در راستای پیش‌بینی و مدیریت تهدیدهای اطلاعاتی و امنیتی؛
  8. آینده‌پژوهی مبتنی بر رزم‌نامه‌‌پردازی توسط سازمان پلیس در حوزة تهدیدهای امنیتی- انتظامی متناسب با معماری سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی.


[1] -Future Study

[2]- Prediction

[3] - Martin

[4] -Data Mining

[5]- Futures Study

[6]- image of future

[7]- James Dator

[8] - Dator

[9]- Futures Study

[10] - Bell

[11]- emerging issue analysis.

[12]- hybrid

[13] -alternative futures

[14] -proactive

[15] - Horizon Scanning

[16] - Delphi

[17] - Trend Analysis

[18]- Drivers Analysis

[19]- Scenario

[20] - Visioning

[21] - Road map

[22] - Back Casting

[23]- Modelling

[24] - Simulation & Gaming

[25] - Focus group Discussion

[26]- discourse Analysis

ارسطو (1371)، سیاست، ترجمۀ حمید عنایت، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی.##
اسلاتر، ریچارد (1386)، دانش‌واژة آینده‌پژوهی، ترجمة عبدالحمید کرامت‌زاده، محمدرضا فرزاد و امیر ناظمی، مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی.##
بختیاری‌مقدم، حسن؛ عباس ملکی و ذکریا کاظم‌پور (1392)، «تبیین و بررسی نقش آینده‌پژوهی در برنامه‌ریزی راهبردی سازمان‌های امنیتی»، دومین همایش ملی آینده‌پژوهی.##
پایا، علی (1382)، «ملاحظه‌هایی شتاب‌زده در باب معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی»، نخستین کارگاه آینده‌اندیشی و معرفت‌شناسی، تهران، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور و موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی.##
پایا، علی و حسین راغفر (1382)، «ملاحظه‌هایی شتاب‌زده در باب معرفت‌شناسی آینده‌اندیشی»، نخستین کارگاه آینده‌اندیشی و معرفت‌شناسی، تهران، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور و موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی.##
پدرام، عبدالرحیم (1386)، آینده‌پژوهی حوزه‌ای نو برای کندوکاو، پایگاه اینترنتی کشف آینده.##
پدرام، عبدالرحیم (1386)، آینده نگاری سنت حاکم بر آینده‌پژوهی، پایگاه اینترنتی کشف آینده.##
تولّایی، روح‌الله؛ زهرا صباغی و حمیدرضا طوطیانوش (1394)، «آینده‌پژوهی فرصت‌ها و تهدیدهای شبکه‌های اجتماعی برای جوانان با استفاده از روش‌ چرخه آینده»، دومین اجلاس ملی آینده‌پژوهی با رویکرد فنّاوری اطلاعات و ارتباطات دانشگاه شهید بهشتی.##
جهانگیر، محمد‌رضا(1385)، «پیمایش بین‌المللی آینده و جهان»، همایش آینده‌پژوهی، فنّاوری و چشم‌انداز توسعه.##
خزائی، سعید (1386)، «آینده‌پژوهی، مفاهیم و ضرورت‌ها»، پایگاه اینترنتی کشف آینده.##
خزائی، سعید و عبدالرحیم پدرام (1387)، راهنمای گام به گام آینده‌پژوهی راهبردی، انتشارات کشف آینده.##
عصاریان‌نژاد، حسین و مرتضی واحدی (1385)؛ «سازمان‌های اطلاعاتی در عصر جهانی‌شدن»، فصلنامة مطالعات دفاعی راهبردی، شمارة 25 و 26، بهار و تابستان.##
رستگار، علی و صادق رضایی (1391)، «آینده‌پژوهی چالش‌های سازمانی فرا‌روی پلیس متأثر از جهانی‌شدن»، فصلنامة دانش انتظامی، سال پانزدهم، شمارة چهارم، صص 79- 106.##
علوی، مجید (1386)، اصول طراحی و هدایت عملیات اطلاعاتی، تهران: دانشکدة امام باقر(علیه‌السلام).##
قدیری، روح‌اله (1384)، «شناسایی و دسته‌بندی متغیرهای مرتبط با آینده‌نگاری علم و فنّاوری»‌، پایان‌نامة کارشناسی ارشد مدیریت فنّاوری‌، تهران: دانشکدة مدیریت و حسابداری دانشگاه علامة طباطبایی.##
کرمی، رضا (1385)، آسیب‌شناسی سازمان‌های اطلاعاتی، تهران: انتشارات مرکز مطالعات کاربردی فارابی.##
گوویتز، بوریس دی و گودمن، آلن آی (1382)، اطلاعات در عصر اطلاع‌رسانی، تهران: دانشکدة امام باقر(علیه‌السلام).##
محمودی، مهدی (1384)، آینده‌پژوهی و نقش آن در سیاست‌گذاری علم و فنّاوری، مرکز آینده‌پژوهی علوم و فنّاوری دفاعی، موسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی.##
ملکی‌فر، عقیل و همکاران (1386)، الفبای آینده‌پژوهی، تهران: نشر کرانه علم.##
ملکی‌فر، عقیل (1385)، الفبای آینده‌پژوهی، چاپ اول، اندیشکده آصف.##
ناظمی قدیری، امیر (1385)، «آینده نگاری از مفهوم تا اجرا»، مرکز صنایع نوین، وزارت صنایع و معادن، تهران: نگاه معاصر.##
Bell, Wendell, (2003), Foundation of Futures Studies: History, Purposes, and Knowledge (Human Science for New Era), London: Transaction Publishers##
Inayatullah, Sohail, ‘Causal Layered Analysis: Poststructuralism as method’, Futures, Vol 30, No 8, 1998, 815–829##
Martin R. Ben (1995), Foresight in Science and Technology Analysis and Strategic Management, Vol. 7, No. 2.##
Dator, James (ed), (2002), Futures Studies in Higher education: Advancing Futures, Wesport CT: Praeger.##
Hammond, John S, Ralph L. Keeney, & Howard Raiffa. (2001), The Hidden Traps in Decision Making, Harvard Business Review on Decision Making; Boston: Harvard Business School Press.##
Miles, Ian & Grun wald5 Armin,' Technology Foresight In Europe", Tech Monitor.jul-Aug 2003.##