تأثیر سرمایة اجتماعی بر امنیت نرم جمهوری اسلامی با نقش میانجی هویت دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای تخصصی مدیریت آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی ساری

2 کارشناس ارشد مدیریت بازرگانی

چکیده

زمینه و هدف: امنیت نرم به عنوان مقوله‌ای فرابخشی، مستلزم شناخت ابعاد کارکردهای تأثیرگذار بر آن است؛ بنابراین، کشور برای توسعة امنیت نرم می‌بایست مؤلفه‌های تأثیرگذار بر امنیت نرم را بشناسد و برای توسعة سرمایه‌های اجتماعی اقدام نماید. زمینه تحقیق نقشی است که بازیگران اصلی برقراری امنیت نرم در جامعه افراد آن جامعه هستند که با عضویت در گروه‌ها و ایجاد سرمایة اجتماعی می‌توانند تحقق امنیت نرم را تسهیل نمایند. هدف پژوهش بررسی تأثیر سرمایة اجتماعی بر امنیت نرم جمهوری اسلامی ایران با نقش میانجی هویت دینی است.
روش‌شناسی: روش این پژوهش کمی و به صورت پیمایشی انجام شده است. جامعة آماری پژوهش، مردم استان مازندران از سن 15 تا 64 سال با جمعیت 2 میلیون و 295 هزار نفر بوده‌اند که نمونة آماری به روش نمونه‌گیری احتمالی و تقسیم خوشه‌ای در سه منطقة غرب، شرق و منطقة مرکزی انجام که از طریق فرمول کوکران تعداد 385 نفر به عنوان نمونه انتخاب گردیدند. ابزار مورد استفاده پرسش‌نامه‌ای استاندارد برای سرمایة اجتماعی با 20 گویه و 2 پرسش‌نامه محقق ساخته برای هویت دینی با 19 گویه و امنیت نرم با 18 گویه است. برای تعیین پایایی پرسش‌نامه‌ها نیز از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد که عدد 0.92 برای سرمایة اجتماعی، عدد 0.94 برای هویت دینی و عدد 0.87 برای امنیت نرم به‌دست‌آمده است و برای روایی نیز از روایی صوری و محتوا استفاده شده است. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از روش‌های آماری توصیفی، فن تحلیل عاملی و معادله‌های ساختاری استفاده گردید.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد که میزان ضریب مسیر بین سرمایة اجتماعی و هویت دینی برابر با 0.61، میزان ضریب مسیر بین سرمایة اجتماعی و امنیت نرم برابر با 0.83و میزان ضریب مسیر بین هویت دینی و امنیت نرم 0.52 است که نشان از تأثیر بالای متغیر تأثیرگذار بر متغیرهای وابسته مربوط است.
 

تازه های تحقیق

=

کلیدواژه‌ها


مقدمه

امنیت از مهم‌ترین و ضروری‌ترین نیازهای انسان و جوامع انسانی است و باوجود پیشرفت در ابعاد مختلف، از اهمیت آن کاسته نشده، بلکه ابعاد گسترده‌ای را نیز در برگرفته است (موسوی، 1393: 54). امروزه مؤثرترین، کارامدترین، کم‌هزینه‌ترین و درعین‌حال خطرناک‌ترین و پیچیده‌ترین تهدید علیه امنیت هر کشوری، تهدید نرم است. با اجرای تهدید نرم می‌توان با کمترین هزینه به هدف رسید، زیرا با عاطفه، احساس، اندیشه، باور و ارزش‌های ملت و نظام سیاسی ارتباط دارد. تهدید نرم به «روحیه» به عنوان یکی از عوامل ملی خدشه وارد می‌کند، عزم و ارادة ملت را از بین می‌برد و مقاومت و دفاع از آرمان و سیاست‌های نظام را تضعیف می‌کند (جبلی و بیگدلو، 1390: 63).

با توجه به گسترش تهدیدهای نرم، اقدام‌های مقابله‌ای نیز تغییر‌های بنیادینی یافته است، به‌طوری‌که این چرخش بنیادین و اساسی در سیاست امنیت، نه‌تنها سیاست‌های داخلی بلکه مناسبت‌های قدرت در نظام بین‌الملل را متحول ساخته تا آنجا که برخی تحلیلگران از تغییر ماهیت امنیت جهانی سخن گفته و مدعی شدند نظام تازه‌ای از روابط امنیتی پدید آمده که نظریه‌پردازی و کاربرد الگوهای نوینی را می‌طلبد (علیخانی، 1393: 34)؛ بنابراین، یکی از مهم‌ترین سیاست‌های موردنیاز برای مقابله با تهدید نرم و افزایش ضریب امنیتی اتخاذ رویکرد نرم‌افزارانه یا امنیت نرم است؛ از منظر کارشناسان، بازیگران اصلی برقراری امنیت نرم در جامعه افراد آن جامعه هستند که با عضویت در گروه‌ها و ایجاد سرمایة اجتماعی می‌توان تحقق امنیت نرم را تسهیل نمود؛ به عبارتی بدون استفاده از سرمایة اجتماعی نمی‌توان به امنیت پایدار دست یافت.

این دیدگاه‌ها، نگرش‌ها و ایدئولوژی افراد جامعه است که به رفتار آنها شکل می‌بخشد و امنیت نیز در سایة همین رفتارها برقرار می‌گردد. سرمایة اجتماعی در سطح کلان، بیانگر توصیف ویژگی‌های جامعه یا گروهی از اجتماع است که توانایی سازمان‌دهی جمعی و داوطلبانه برای حل مشکلات متقابل یا مسایل عمومی را افزایش می‌دهد. در موارد زیادی، سرمایة اجتماعی ضعف‌های دولت را جبران کرده و به میزان بالایی از ثبات می‌رساند. در شرایط فقدان سرمایة اجتماعی، دولت نیز نمی‌تواند رفتار مردم را به‌خوبی پیش‌بینی کند و روابط میان مردم با یکدیگر نیز بسیار دشوار و پرهزینه می‌شود. اعتمادها رخت می‌بندد، اخلاق‌ها سست می‌شود و رفتار مردم با یکدیگر رفتار مسافرانی می‌شود که قرار نیست با هم زندگی کنند بلکه با اجبار در دوره‌ای با یکدیگر هم‌سفرند (صالحی و باقری، 1391: 153).

از طرفی، منابع سرمایة اجتماعی اشتراک‌های زیادی با مؤلفه‌های امنیت هر کشور دارند که از سویی به‌صورت مستقیم و از سویی دیگر، به‌صورت غیرمستقیم (اعتمادسازی) زمینه را برای گام‌های بعدی در مسیر پیشرفت میسر می‌سازند (حیدری، 1389: 124). طراحی انقلاب‌های رنگی و ایجاد بحران‌های امنیتی، بر مبنای سرمایة اجتماعی در کشورهای پساکومونیستی در طی سه دهة اخیر، خود گویای همین امر است که کارامدی سرمایة اجتماعی، مهم‌ترین منبع تضمین امنیت نرم و قدرت نرم است؛ از طرف دیگر، فقدان یا ضعف آن، منبع شکل‌گیری تهدید‌های نرم است. بی‌ثباتی سیاسی نتیجة نهایی این فرایند است که در مواقعی نظیر انتخابات می‌تواند به‌خوبی نمایان شود (جهان‌بین و امامی، 1393: 55). در میان عناصری که در جامعه، سرمایة اجتماعی را به‌وجود می‌آورند، دین را نباید نادیده انگاشت.

مذهب یکی از عوامل سازنده کارکردهایی است که سرمایة اجتماعی می‌تواند آنها را داشته باشد و افراد برحسب دین و مذهبی که دارند، ممکن است منشأ مشارکت باشند (گنجی و ستوده، 1390: 103). شاید بتوان گفت که یکی از کارکردهای اصلی دین و مذهب در جامعه افزایش مشارکت اجتماعی برای هدف‌های ملی و مذهبی باشد که از طریق آن پیوند بین افراد و همچنین شبکة اجتماعی گسترده، تکوین یافته و استوار می‌ماند (ربانی و طاهری، 1387: 129-91). عوامل متعددی در شکل‌گیری سرمایة اجتماعی تأثیرگذارند که یکی از عوامل مهم و اساسی، دین و آموزه‌های دینی است. به‌هرحال به نظر می‌رسد دین، چه از طریق حضور افراد در مراکز مذهبی و فعالیت‌های اجتماعی و تحکیم روابط اجتماعی و چه از طریق اهمیت دادن فرد مؤمن به ابعاد و عناصر دین می‌تواند حس اعتماد، پیوند، هویت مشترک، همبستگی اجتماعی و روحیة همکاری و تعاون اجتماعی را در افراد ایجاد کند که این عناصر از مظاهر و پیامدهای سرمایة اجتماعی محسوب می‌گردند (علینی و همکاران، 1394: 134).

با توجه به ایجاد رویکردهای جدید در تهدیدها و گسترش تهدیدهای نرم در لایه‌های گوناگون اجتماعی و همچنین فرصت‌های فرارو، شناخت ابعاد مختلف تأثیر‌گذار در ایجاد امنیت نرم بسیار حیاتی خواهد بود و در میان مؤلفه‌های ایجادکنندة امنیت، هیچ مؤلفه‌ای به اندازه سرمایة اجتماعی برای تأمین امنیت تأثیرگذار نیست و هراندازه در تقویت این متغیر فعالیت گردد، بازخورد آن در امنیت چشمگیرتر خواهد بود و هویت دینی افراد به عنوان زیرساخت تشکیل سرمایه‌های اجتماعی نقش بسیار مهمی در این زمینه داشته و به نوعی حلقة واسط بین سرمایة اجتماعی و تأمین امنیت است؛ از طرفی با در نظر گرفتن این موضوع که برای انجام مطالعات اجتماعی انتخاب نمونه بسیار حائز اهمیت است.

استان مازندران به عنوان زمینة تحقیق و پژوهش انتخاب گردید زیرا که این استان دارای تنوع اقلیمی و فرهنگی فراوانی بوده و اکثر فرهنگ‌های مختلف کشور و یا حتی سایر کشورها در آن با مقیاس کوچک‌تر قابل مشاهده است به همین سبب زمینة بسیار خوبی برای مطالعات اجتماعی و بسط نتایج آن به کل کشور است؛ بنابراین، با توجه به توضیح‌های فوق، پژوهش حاضر به دنبال بررسی تأثیر سرمایة اجتماعی بر امنیت نرم جمهوری اسلامی ایران از طریق میانجی‌گری هویت دینی است.

مبانی نظری: اصطلاح سرمایة اجتماعی نخستین بار در اثر کلاسیک جین جاکوب، به نام مرگ و زندگی در شهرهای بزرگ آمریکایی (1961) به کار رفته است. این اصطلاح در دهة 1980 توسط، جیمز کلمن جامعه‌شناس آمریکایی در معنای وسیع‌تری مورداستفاده قرارگرفته و رابرت پاتنام دانشمند علوم سیاسی نفر دومی بود که بحثی قوی و پرشور را در مورد سرمایة اجتماعی و جامعه مدنی در ایتالیا و ایالات‌متحده برانگیخت (فوکویاما، 1379: 10). در دهة 1970 گلن لوری[1] اقتصاددان و همچنین ایوان لایت[2] جامعه‌شناس، اصطلاح سرمایة اجتماعی را با هدف راهکاری برای حل مشکلات توسعة اقتصادی درون‌شهری به کار بردند. لوری از تئوری سرمایة اجتماعی به منظور انتقاد از نظریه‌های نئوکلاسیک‌ها و ناعادلانه بودن توزیع درآمد استفاده نموده است (تیلور[3]، 2011: 436).

بوردیو[4] (1980) نخستین کسی بود که در حوزة سرمایة اجتماعی پژوهشی سامانمند را طراحی و اجرا نمود و این مفهوم را به عنوان یک تئوری مطرح کرد. او در زمینة توسعة مفهوم سرمایة اجتماعی و مزایایی که از آن به عنوان یک منبع سرمایه حاصل می‌شود، تحقیقات بسیاری نموده است. جیمز کلمن[5] (1988) نیز برای نخستین بار این مفهوم را در آمریکای شمالی وارد عرصة سیاسی نمود و تلاش‌های وی در آن زمان در اروپا توسط پوتنام[6] پی‌جویی شده است. تئوری سرمایة اجتماعی با نظریه‌های بوردیو، کلمن و پوتنام تکامل پیدا نموده است (مائویر و همکاران[7]، 2011: 185-157). بوردیو سرمایة اجتماعی را مجموع منابع واقعی و مجازی که به فرد یا گروه تعلق دارد و از طریق تصاحب شبکه‌ای به نسبت پایدار از روابط آشنایی دوطرفه و شناخت اعمال می‌شود، تعریف می‌نماید. بوردیو معتقد است سرمایة اجتماعی از ارتباط‌ها و مشارکت اعضای سازمان با یکدیگر حاصل می‌گردد و می‌تواند به عنوان ابزاری به منظور رسیدن به سرمایة اقتصادی باشد (چن و لاورن[8]، 2011: 62-46). پوتنام سرمایة اجتماعی را مجموعه‌ای از مفاهیم مانند اعتماد، هنجارها و شبکه‌ها می‌داند که موجب ایجاد ارتباط و مشارکت بهینة اعضای یک اجتماع شده و درنهایت منافع متقابل آنان را تأمین خواهد نمود (آلگوزایوئی و فیلیری[9]، 2010: 909-891). ناهاپیت و گوشال[10] (1998) سه جنبة متمایز برای سرمایة اجتماعی ارائه دادند:

1. بعد ساختاری شامل روابط شبکه‌ای و پیکربندی روابط شبکه‌ای است و سازمان مناسب شامل الگوی پیوندهای میان اعضای گروه و ترکیب سازمان‌دهی این اعضاست. سلسله‌مراتب شبکه، تراکم و میزان همگنی گروه یا اعضای گروه ازجمله شاخص‌های عمدة بعد ساختاری هستند.

2. بعد شناختی شامل زبان و اسطوره‌های مشترک، این بعد کمتر قابل‌اندازه‌گیری است و می‌توان آن را از ارزش‌های مشترک در میان اعضای گروه دانست. سرمایة شناختی بر ویژگی نرم‌افزاری سرمایة اجتماعی اشاره می‌کند، مانند هنجارها، ارزش‌های مشترک، نگرش، باورها، فرهنگ شهری و جزء آن.

 3. بعد ارتباطی شامل اعتماد، تعهدها و انتظار‌های متقابل و هویت مشترک. عنصر رابطه‌ای سرمایة اجتماعی توصیف کنندة نوعی روابط شخصی است که افراد با یکدیگر به دلیل سابقة تعامل‌هایشان برقرار می‌کنند، این عنصر درواقع نوعی روابط شخصی و توسعة تاریخ تعامل‌ها را از این طریق توصیف می‌کند. این جنبه بر جنبه‌های گوناگون رفتار مانند احترام و دوستی تمرکز دارد که قابل معاشرت بوده و در فرایند ارتباط پذیرش و اعتبار به وجود می‌آورد (ناهاپیت و گوشال، 1998: 251).

مفهوم امنیت نرم: برای نخستین بار توسط راسموسن و جانسون[11] و در تضاد با مفهوم امنیت سخت به کار رفت؛ آنها در سال 1996 در کارگاهی پژوهشی با عنوان «پارادایم‌های امنیتی نوین» و در مقالة «کنترل اجتماعی شبیه‌سازی‌شده برای امنیت مراوده‌های امنیتی» اصطلاح امنیت سخت را برای سازوکارهای سنتی همچون نظارت دسترسی و صحه‌گذاری بر متون اینترنتی و اصطلاح امنیت نرم را برای سازوکارهای نظارت اجتماعی به کار بردند (فرزادپور، 1388: 25). مهم‌ترین تفاوت‌هاى میان امنیت نرم و سخت عبارت‌اند از:

-           امنیت سخت دارای ساختار هرمی با منطق بالا و پایین است، حال آنکه قدرت نرم برعکس امنیت سخت عمل می‌کند و منطق آن از پایین به بالاست؛

-           هزینة استفاده از امنیت سخت بسیار بالاست، ولی در امنیت نرم پایین است، چراکه نیازی به تهدید نظامی نیست و به سرمایه‌های مادی استوار است؛

-           امنیت نرم بر اراده، افکار و ساختار ذهنی افراد تأثیرگذار است، اما امنیت سخت بر مؤلفه‌های فیزیکی و سرمایه‌های مادی استوار است.

تبیین مطلوب امنیت نرم، مستلزم نگاهی جامع به فضای امنیت ملی است به‌گونه‌ای که بتوان این شکل امنیت را در مفهوم، ابعاد، هدف‌های مرجع، سطوح، روش تحصیل امنیت و ساختار و فرایند رهنامه (دکترین) امنیت ملی قابل فهم نمود. فضای امنیت ملی به معنای جهان مؤلفه‌هایی است که شکل‌دهندة محیط ظهور، رشد، تکوین و افول امنیت ملی است؛ ایدة حاکمیت، روش یا راهبرد تحصیل امنیت و هدف‌های مرجع امنیت سه مؤلفة اساسی تعیین‌کنندة فضای نرم در امنیت ملی کشور محسوب می‌شود.

هرچه ایدة حاکمیت کمتر بسته (دیکتاتوری) و بیشتر باز (مردم‌سالاری)، روش یا راهبرد تأمین امنیت داخلی کمتر خشونت‌آمیز و بیشتر متکی بر قدرت نرم و روش‌های نرم‌افزاری، نظارت پدیده‌های امنیتی و هدف‌های مرجع امنیت داخلی کمتر مادی (سخت) و بیشتر معنوی (نرم) باشد؛ فضای امنیت ملی، بیشتر متکی بر امنیت نرم و کمتر متکی بر امنیت سخت خواهد بود.

امنیت نرم حوزه، موضوع، پدیده یا وضعیتی خاص در امنیت ملی نیست، بلکه چهره‌ای از امنیت ملی است که ممکن است بر تمام آن سایه انداخته یا بخشی از فضای امنیت ملی را به عنوان یک کل اشغال کند. امنیت نرم هم متأثر از واقعیت صحنه و محیط و هم متأثر از مفاهیم ذهنی و انتزاعی است، زیرا نظریه، طرح مفهومی، عقاید اساسی، ذهنیت بازیگران و... است (علیخانی، 1393: 35).

در وجه شناختی، امنیت نرم به دنبال کاهش استفاده از ابزار نظامی یا کاهش ابزار نظامی برای تحریم یا تنبیه؛ کاربرد وجوه نرم امنیت سخت و وجه فریبایی امنیت نرم است (غرایاق‌زندی، 1388: 83). ادوارد آزر و چونگ این‌مون[12] دو معیار محیط امنیتی و سخت‌افزار امنیتی را برای تشریح وضعیت امنیتی کشورهای جهان سوم، ناکافی می‌دانند. آنان در تشریح وضعیت امنیتی علاوه بر محیط امنیتی که رئالیست‌ها بر آن صحه گذاشته‌اند، بر بعد نرم‌افزاری امنیت نیز تأکید دارند (عبداله‌خانی، 1383: 173).

هویت دینی: هویت دینی یا مذهبی یکی از ابعاد مهم هویت اجتماعی است که تأثیر فراوانی در انسجام و یکپارچگی گروه‌ها دارد. رابطة آدمی، دین و نسبتی که با آن پیدا می‌کند، در مقولة هویت دینی قابل تبیین و توضیح است. هویت دینی، به عنوان یکی از ابعاد هویت اجتماعی متضمن سطحی از دینداری است که با «ما» ی جمعی یا همان اجتماع دینی مقارنه دارد؛ درواقع، هویت دینی نشان‌دهندة احساس تعلق و تعهد به دین و جامعة دینی است. با توجه به اینکه یکی از ویژگی‌های هویت، چندبعدی و مرکب بودن آن است، برای هویت دینی نیز ابعادی در نظر گرفته شده است:

بعد اجتماعی این بعد با مجموعه‌ای از معرف‌های اجتماعی و نمادین سروکار دارد که مرز گروه‌های دینی را تعریف می‌کند و به شخص اجازه می‌دهد تا میان درون گروه و برون گروه تمایز قائل شود: مثل عمل کردن به اصول اسلام یا غسل تعمید.

بعد تاریخی:بعد تاریخی را می‌توان آگاهی و دانش نسبت به پیشینة تاریخی و احساس تعلق خاطر و دل‌بستگی بدان دانست. بعد تاریخی هویت دینی به آگاهی مشترک تاریخی افراد جامعه‌ از گذشتة تاریخی دین خود و احساس دل‌بستگی به آن و اهتمام به حفظ و زنده نگه‌داشتن آن دلالت دارد.

بعد فرهنگی: این بعد حاوی مجموعه‌ای از عناصر شناختی نمادین و عملی است که میراث سنتی خاصی را تشکیل می‌دهند؛ مانند آموزه‌ها، کتاب‌ها، تاریخ اندیشه‌ها و... درواقع، بعد فرهنگی نگرش مثبت به میراث فرهنگی- مذهبی مسلمانان و اهتمام به حفظ و نگه‌داری آن را نشان می‌دهد.

بعد دینداری و نگرش به نفس دین: این بعد شامل اجزای مهمی ازجمله بعد اعتقادی، بعد شعائری، بعد مناسکی، بعد تجربی، بعد دانش دینی و بعد پیامدی است (چیت‌ساز، 1383: 196-194). مذهب از گذشته تاکنون عامل به وجود آورندة هویت مشخص برای معتقدان خود و تمایز میان آنها بوده که اعتقادی به آن نداشته‌اند؛ یعنی هویت انسان‌ها با مذهب و دین آنها شناخته می‌شد. یهودی، مسیحی و مسلمان بودن، هویت فرهنگی انسان‌های مختلف را به نمایش می‌گذاشت؛ به‌این‌ترتیب، دین و مذهب کارکردهای اجتماعی مختلفی از قبیل اجتماعی کردن اعضای جامعه، کاهش کشمکش، تحکیم ارزش‌های مشترک، یکپارچه‌سازی جامعه و حفظ ثبات اجتماعی، تنظیم منابع و تقویت نظارت اجتماعی را بر عهده داشته‌اند (اشرفی، 1380: 9).

سرمایة اجتماعی از منظر اسلام: اسلام اهمیت فوق‌العاده‌ای برای جامعه قائل است؛ بنابراین، مهم‌ترین احکام و شرایع خود از قبیل حج، جهاد، نماز، روزه و تقوای دینی را براساس اجتماع قرار داده است. دین اسلام مردم را به اجرای دستور‌های پروردگار دعوت می‌کند تا از این طریق علاوه بر پاکی و تعالی معنوی افراد، سعادت زندگی اجتماعی آنها نیز تأمین شود. در قرآن کریم در برخی از آیه‌ها از انسان‌ها خواسته شده که با تبعیت از شریعت اسلام با هم متحد باشند و به دور از تفرقه و اختلاف، زندگی اجتماعی خوبی داشته باشند. این آیه‌ها عبارت‌اند از: آیه‌های 153 و 159 سورة انعام، آیه‌های 103 و 105 سورة آل‌عمران و آیة 46 سورة انفال. در آیه‌های دیگری نیز مسلمانان دعوت می‌شوند به اینکه براساس اتفاق و اتحاد و به‌دست آوردن منافع و مزایای معنوی و مادی، اجتماع‌های خاصی را تشکیل دهند، مانند آیة 10 سورة حجرات، آیة 2 سورة مائده و آیة 104 سورة آل‌عمران (تفسیر المیزان، ج 4: 150-148). این اجتماع‌ها درواقع همان گروه‌های اجتماعی است که امروزه از آن به عنوان سرمایة اجتماعی یاد می‌شود، با این تفاوت که گروه‌های اجتماعی موردنظر اسلام فقط در چارچوب موازین اسلامی و براساس تقوا و خیرخواهی ایجاد می‌شوند. بر اساس مطالعات به‌عمل‌آمده، پژوهش چندانی در ارتباط بین سه متغیر موردبحث (به ویژه امنیت نرم) صورت نگرفته و پژوهش‌های به‌عمل‌آمده اغلب اسنادی و تئوری‌پردازی بوده است؛ اما در پژوهش‌های زیر برخی از مؤلفه‌ها وجود دارد که می‌تواند به نوعی با متغیرهای این پژوهش و مؤلفه‌های آن نزدیک یا مرتبط باشد.

زابلی‌زاده و دژکام (1395) تحقیقی با عنوان «تقویت امنیت نرم جمهوری اسلامی ایران با خبر تلویزیونی» انجام دادند؛ در این تحقیق ابتدا با بررسی اسناد بالادستی هدف‌های راهبردی انتخاب و با مصاحبه با 28 نفر از کارشناسان که به صورت هدفمند انتخاب شده‌اند، از طریق الگوی SWOT نقاط قوت و – ضعف و فرصت –تهدید، مشخص گردید؛ و با تعیین امتیاز اهم نقاط زوج مذکور، موقعیت خبر تلویزیونی صداوسیما در فضای امنیت نرم ج.ا.ا در ناحیة محافظه‌کارانه (تفوق ضعف‌ها و فرصت‌ها) تعیین گردید. با ترکیب و تناظر نقاط فرصت و ضعف 8 راهبرد محافظه‌کارانه برای خبر تلویزیونی سازمان صداوسیما جهت تقویت امنیت نرم ج.ا.ا به دست آمد.جهان‌بین و امامی (1393) تحقیقی با عنوان «سرمایة اجتماعی حلقة ارتباطی قدرت نرم، امنیت نرم، تهدید نرم» انجام دادند؛ در این پژوهش سرمایة اجتماعی به عنوان حلقة اتصال بین سه مؤلفة قدرت، امنیت و تهدید در گفتمان نرم‌افزاری در نظر گرفته شده است، نتایج نشان می‌دهد در گام اول می‌توان با بهره‌گیری از سرمایة اجتماعی به‌مثابه منبع مشترک هر سه مفهوم و در گام دوم با شاخص‌سازی مناسب برای سرمایة اجتماعی، نوعی ارتباط نرم بین این واژگان برقرار نمود. سفیری و همکاران (1394) تحقیقی با عنوان «بررسی رابطة سرمایة اجتماعی خانواده و مشارکت دینی با هویت دینی نوجوانان» انجام دادند نتایج تحقیق نشان داد که بین سرمایة اجتماعی خانواده (درونی و بیرونی) و مشارکت دینی (والدین و نوجوان) با هویت دینی نوجوانان رابطة معنادار و مستقیم وجود دارد. علینی و همکاران (1394) پژوهشی با عنوان «مبانی دینی سرمایة اجتماعی و رابطة آن با حکمرانی خوب» انجام دادند؛ این پژوهش که به دنبال کشف دلالت‌های مفهومی سرمایة اجتماعی در آموزه‌های دینی بود، جنبة اکتشافی داشته و از روش اسنادی و کیفی تحلیل متن استفاده شد و نتایج نشان داد دین و آموزه‌های دینی عوامل اساسی در شکل‌گیری سرمایة اجتماعی هستند. احمدی و همکاران (1393) تحقیقی با عنوان «بررسی رابطة هویت دینی و سرمایة اجتماعی (موردمطالعه: شهر یاسوج)» انجام دادند؛ نتایج نشان داد هویت دینی و ابعاد آن رابطة مثبت و معناداری با سرمایة اجتماعی دارند؛ در این تحقیق ورود متغیرهای جمعیتی به عنوان متغیرهای نظارت به الگو باعث افزایش ضریب تعیین شد، اما این افزایش بیشتر ناشی از متغیر سن و سایر متغیرهای جمعیتی سهم معناداری در پیش‌بینی سرمایة اجتماعی نداشتند، نتیجه‌گیری اصلی تحقیق این است که با افزایش هویت دینی می‌توان سرمایة اجتماعی را افزایش داد. پیلتن و برومند (1393) پژوهشی با عنوان «بررسی نقش سرمایة اجتماعی بر امنیت اجتماعی در شهر جهرم» انجام دادند. در این پژوهش که به شیوة پیمایشی و به روش طبقه‌ای خوشه‌ای انجام شد، نتایج نشان ‌داد که بین متغیرهای مستقل و وابسته رابطه معناداری وجود دارد. پورمند و همکاران (1393) پژوهشی با عنوان «کنش‌های متقابل امنیت و دینداری در فضاهای شهری (شهر قم)» انجام دادند؛ جامعة آماری این پژوهش را 283 نفر از شهروندان انجام داده‌اند که یافته‌ها نشان داد بین ابعاد دینداری و احساس امنیت رابطة مثبت و معناداری وجود دارد.

حاجیانی (1391) در پژوهشی نظری با عنوان «هویت ایرانی- اسلامی و امنیت پایدار» مؤلفه‌هایی برای هریک از متغیرها ارائه داده که به نوعی به هویت اسلامی و امنیت نرم پرداخت و نتیجه گرفت برقراری امنیت پایدار منوط به تعامل بین هویت‌های متعدد فرهنگی و اجتماعی است. ذاکری هامانه و همکاران (1391) پژوهشی با عنوان «بررسی رابطة سرمایة اجتماعی و میزان احساس امنیت اجتماعی در شهر یزد» انجام دادند. این پژوهش که به روش پیمایشی اجرا شد تعداد 246 نفر از مردم به شیوة خوشه‌ای مشارکت نمودند؛ نتایج نشان داد که بین ابعاد سه‌گانة سرمایة اجتماعی و امنیت اجتماعی رابطة مثبت و معناداری وجود دارد.

الگوی مفهومی: ازآنجایی‌که، هر پژوهش میدانی و پیمایشی نیازمند نقشة ذهنی و الگوی مفهومی است که در قالب ابزار تحلیلی مناسب، متغیرها و روابط بین آنها ترسیم شده باشند؛ بنابراین، با استفاده از مبانی نظری تحقیق و مطالعات اسنادی الگوی مفهومی ذیل شکل گرفته است.

 

هویت دینی

سرمایة اجتماعی

امنیت نرم

اجتماعی

شناختی

ارتباطی

ساختاری

تاریخی

فرهنگی

دینداری

ایدة حاکمیت

روش

هدف‌های مرجع

الگوی مفهومی تحقیق (منبع: گوشال (1998)، علیخانی (1393) و چیت‌ساز (1383))

 

فرضیه‌های تحقیق

1. سرمایة اجتماعی تأثیر مستقیم و معناداری بر هویت دینی دارد؛

2. هویت دینی تأثیر مستقیم و معناداری بر امنیت نرم دارد؛

3. سرمایة اجتماعی تأثیر مستقیم و معناداری بر امنیت نرم دارد؛

4. سرمایة اجتماعی از طریق هویت دینی بر امنیت نرم تأثیرگذار است.

روش‌شناسی: روش پژوهش مجموعه‌ای از قواعد، ابزار و راه‌های معتبر (قابل‌اطمینان) و نظام‌یافته برای بررسی واقعیت‌ها، کشف مجهول‌ها و دست‌یابی به راه‌حل مشکلات است. روش پژوهش حاضر برحسب هدف کاربردی و براساس نحوة گردآوری داده‌ها به صورت پیمایشی است. ابزار اندازه‌گیری این پژوهش سه پرسش‌نامه که شامل پرسش‌نامة سرمایة اجتماعی ناهاپیت و گوشال (1998)، پرسش‌نامه‌های محقق ساخته هویت دینی و امنیت نرم بوده که با مطالعة مبانی نظری، پرسش‌نامه‌های موجود و با بهره‌گیری از دیدگاه‌های صاحب‌نظران ساخته شد. سازه‌های اصلی پرسش‌نامة سرمایة اجتماعی شامل سه بعد و 20 گویه برای پرسش‌نامة هویت دینی 4 بعد و 19 گویه و برای پرسش‌نامة امنیت نرم 3 بعد و 18 گویه پیش‌بینی گردید. جامعة آماری در این پژوهش افراد 15 تا 64 سالة استان مازندران با جمعیت 2 میلیون و 295 هزار نفر بوده‌اند و نمونة آماری به روش تصادفی طبقه‌ای و از طریق تقسیم خوشه‌ای در سه منطقة غرب، شرق و منطقة مرکزی به تعداد 385 نفر از طریق فرمول کوکران انتخاب گردید. روایی صوری پرسش‌نامه‌ها توسط متخصصین مورد بازبینی قرار گرفته و موارد سطح دشواری، میزان تناسب و ابهام‌های احتمالی را موردبررسی قرار دادند. روایی محتوا به گونة کلی، نشان می‌دهد که نمونه سؤال‌ها تا چه حد معرف مجموعة کلی یا حیطه‌ای از محتواست که قبل از این تعریف شده است. تجزیه و تحلیل روایی محتوا به طور معمول بر پایة تئوری‌های موجود و توسط متخصصان، کارشناسان موضوعی و صاحب‌نظران انجام می‌گیرد (هومن، 1390). برای تعیین پایایی پرسش‌نامه‌ها نیز از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد که عدد 0.92 برای سرمایة اجتماعی، عدد 0.94 برای هویت دینی و عدد 0.87 برای امنیت نرم به‌دست‌آمده است و نشان‌دهندة پایایی مناسب آن است. برای تعیین روایی پرسش‌نامه‌ها از روش روایی محتوایی استفاده شد و پس از قضاوت صاحب‌نظران محتوای آن تأیید شد؛ همچنین، از روایی سازه نیز استفاده گردید. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از روش‌های آماری توصیفی، فن تحلیل عاملی و معادله‌های ساختاری استفاده شد. قبل از تحلیل عاملی از آزمون کفایت نمونه‌گیری کایزر-مایر-اولکین[13] (KMO) و آزمون کرویت بارتلت[14] استفاده شد؛ ضریب KMO برابر با 0.890 نشانگر مناسبی جهت همبستگی موجود میان گویه‌هاست. آزمون بارتلت نیز از نظر آماری معنادار گزارش شده است (0.000=Sig، 1387.66=X2)؛ بنابراین، با توجه به مقادیر مناسب محاسبه شده استفاده از تحلیل عاملی بلامانع است.

یافته‌های تحقیق

الف) یافته‌های توصیفی: نمونه‌های آماری پژوهش حاضر شامل 212 نفر مرد و 173 نفر زن است که تعداد 72 نفر بین سنین (15 تا 25 سال)، 110 نفر (26 تا 35 سال)، 126 نفر (36 تا 45 سال)، 68 نفر (46 تا 55 سال) و 9 نفر (56 تا 64 سال) بوده‌اند. تعداد 114 نفر دارای مدرک تحصیلی دیپلم و پایین‌تر، 109 نفر فوق‌دیپلم، 107 نفر لیسانس و 55 نفر فوق‌لیسانس و بالاتر هستند.

ب) یافته‌های تحلیلی: پس از بررسی و تأیید الگو، به آزمون فرضیه‌های آماری پرداخته می‌شود. همان‌گونه که در جدول 1 نشان داده شده، به دلیل اینکه مقدار (0.05>P) است، تمامی فرضیه‌های پژوهش تأیید می‌گردد.

 

جدول(1) ضرایب مسیر و مقادیر شاخص‌های فرضیه‌ها

فرضیه‌ها

سطح معنا‌داری

مقدار خطا

ضریب مسیر

نتیجه

فرضیه اول

0.000

0.05

0.83

تأیید شد

فرضیه دوم

0.000

0.05

0.67

تأیید شد

فرضیه سوم

0.000

0.05

0.81

تأیید شد

فرضیه چهارم

0.000

0.05

0.54

تأیید شد

الگوی معادله‌های ساختاری: شکل‌های زیر الگوی معادله‌های ساختاری به ترتیب در حالت تخمین استاندارد و ضرایب معناداری را نشان می‌دهند. مقادیر ضرایب مسیر استانداردشده بیانگر میزان تأثیر هریک از متغیرها بر دیگری بوده و مقادیر آمارة آزمون معناداری بزرگ‌تر از 1.96 یا کوچک‌تر از 1.96- به ترتیب نشان‌دهندة معنادار بودن تأثیر مثبت مستقیم و تأثیر منفی مستقیم است.

شکل (2) الگو در حالت تخمین استاندارد مربوط به ضرایب مسیر تحقیق

 

شکل‌های فوق، روابط بین متغیرهای مکنون برون‌زا و درون‌زا را نشان می‌دهد. بر اساس ضرایب استاندارد مستقیم معادله‌های ساختاری، بیشترین اثرگذاری مستقیم بر امنیت نرم با بار عاملی (0.82) بوده و بعد از آن بر هویت دینی با بار عاملی (0.61) است؛ همچنین امنیت نرم نیز با بار عاملی (0.53) از طریق هویت‌دینی از سرمایة اجتماعی تأثیر می‌پذیرد.

شکل (3) الگوی مربوط به ضرایب معناداری تحقیق

 

با توجه به الگوی ضرایب مسیر و ضرایب معناداری فوق، برای ارائـة درجة تناسب الگو از شاخص‌های مربوط استفاده می‌شود. شاخص‌های بدبودن شامل χ2/df و RMSEA است که هرچقدر مقدار آنها کمتر باشد الگو دارای برازش بهتری است. حد مجاز ریشة میانگین مجذور خطای الگو (RMSEA)، 0.08 و حد مجاز χ2/df عدد 3 است. برای بررسی برازش الگو بایستی شاخص‌های خوب‌بودن و بدبودن (CFI و NFI،GFI، AGFI، RMSEA و χ2/df) با هم مورد توجه قرار گیرند. شاخص مجذور کای مربوط به الگوی معادله‌های ساختاری پژوهش برابر 68.17 بوده که نسبت آن به درجة آزادی کمتر از 3 می‌شود و ریشة میانگین مجذور خطای تخمین نیز کمتر از 0.08 و مناسب است. ضمن اینکه شاخص‌های برازش الگوی تحلیل مسیر فرضیه‌ها نیز نشان‌دهندة‌ برازش قابل قبول الگوست.

جدول (2) شاخص‌های برازش الگوی معادله‌های ساختاری پژوهش

معیار (شاخص تناسب)

دامنه موردقبول

امتیاز کسب‌شده

نسبت کای دو به درجة آزادی χ2/df

3>

2.13

ریشة میانگین مجذور خطا (RMSEA)

0.08>

0.075

شاخص برازش تعدیل‌شده (AGFI)

0.9<

0.91

شاخص برازش تطبیقی (CFI)

0.9<

0.93

شاخص برازندگی افزایشی (IFI)

0.9<

0.94

شاخص نیکویی برازش (GFI)

0.9<

0.94

شاخص برازندگی هنجارنیافته (NNFI)

0.9<

0.93

 

بر اساس مقدار شاخص‌های موجود در جدول بالا و حد قابل قبول آن، نشان دهندة برازش الگو در نظر گرفته شده برای متغیرها با داده‌ها جمع‌آوری شده است؛ بنابراین، الگوی پژوهش دارای برازندگی لازم بوده و تمامیت آن مورد تأیید است.

بحث و نتیجه‌گیری

با توجه به تحلیل ارائـه شده، می‌توان چنین نتیجه گرفت که سرمایة اجتماعی، با تولید قدرت نرم و امنیت نرم نقش بسزایی در نهادینه‌سازی رضایت‌مندی و تقویت ثبات سیاسی در جامعه دارد. سرمایة اجتماعی و تقویت آن برحسب سبک و سیاق همکاری، همیاری، هم‌زیستی مسالمت‌آمیز، اعتماد و صمیمیت می‌تواند زمینه‌های تحقق امنیت را مهیّا سازد، بدین‌گونه که سرمایة اجتماعی می‌تواند با کاهش یا افزایش انتظار‌ها در ایجاد اعتماد به دولت نقش مؤثری را ایفا نماید و چه بسا در بسیاری موارد توانمندی‌ها اندک باشد، لیکن در سایة اعتماد مردم کارامدی افزایش پیدا کند در هر صورت، سرمایة اجتماعی می‌تواند، با ایجاد یک تعادل بین امکانات و وضع مطلوب جامعه را به سمت‌وسوی پایداری و ثبات سوق دهد، همچنین هویت دینی به عنوان شاخص مهم وجود و سنجش سرمایة اجتماعی، در تقویت امنیت نرم جمهوری اسلامی نقش بسزایی دارد؛ به عبارتی، با تقویت سرمایه‌های اجتماعی در لایه‌های مختلف جامعه، اعتماد و مشارکت در بین افراد جامعه افزایش پیدا کرده و جامعه با استفاده از مشارکت مردمی به سمت امنیت پایدار حرکت می‌کند. در این میان نقش هویت دینی به عنوان حلقة واسط بین سرمایة اجتماعی و تولید امنیت بسیار حیاتی است، زیرا سرمایه‌های اجتماعی بر پایة هویت دینی آحاد جامعه شکل گرفته است. آنچه این پژوهش را از سایر پژوهش‌های مشابه متمایز می‌سازد، بررسی نقش هویت دینی به عنوان متغیر میانجی در رابطة بین سرمایة اجتماعی و امنیت نرم است که با توجه به مبانی نظری فوق فرضیه‌های تحقیق به شرح ذیل تشریح می‌گردد.

براساس یافتة اول، سرمایة اجتماعی بر هویت دینی جامعه تأثیر دارد. هویت دینی در پژوهش‌های تجربی علوم اجتماعی همواره موردتوجه بوده است، چراکه نقش مهمی در زندگی مردم ایفا کرده و علاوه بر اینکه همبستگی و انسجام اجتماعی را ایجاد می‌کند، موجب دوام و پایداری سایر ابعاد هویت نیز می‌شود، دین و آموزه‌های دینی با ایجاد باورها و ارزش‌های مشترک در جامعه موجب شکل‌گیری، استحکام و دوام سرمایة اجتماعی می‌گردد و از طرفی تقویت سرمایة اجتماعی نیز نقش هویت دینی در جامعه را نیز افزایش می‌دهد به نوعی می‌توان گفت بین این دو موضوع رابطه‌ای دوسویه برقرار است و تقویت هرکدام موجب تقویت دیگری می‌شود. نتایج پژوهش حاضر نشان داد متغیر مستقل سرمایة اجتماعی بر هویت دینی تأثیر مثبت و معناداری دارد؛ بنابراین، پژوهش حاضر با یافته‌های سفیری و همکاران (1394)، علینی و همکاران (1394) و احمدی و همکاران (1393) همخوانی دارد.

براساس نتایج فرضیة دوم، هویت دینی بر امنیت نرم تأثیر دارد. با توجه به مطالعات صورت گرفته؛ ازآنجایی‌که، هویت دینی جامعه به عنوان زیربنای فکری جامعه تلقی می‌گردد با تقویت حس اعتماد در جامعه نوعی وابستگی نسبت به نقش فرد در رابطه با ارزش‌های اجتماعی ایجاد می‌نماید؛ همچنین، از طریق هویت دینی سرمایه‌های اجتماعی جامعه افزایش پیدا می‌کند؛ بنابراین، پژوهش حاضر به نوعی با یافته‌های پورمند و همکاران (1393) و حاجیانی (1391) همخوانی دارد.

با توجه به نتایج فرضیة سوم، سرمایة اجتماعی بر امنیت نرم تأثیر دارد. در بررسی‌های به‌عمل‌آمده ازآنجایی‌که، در ابعاد سرمایة اجتماعی به دلیل ایجاد اعتماد ارتباط‌های مضاعفی بین افراد صورت می‌گیرد، حاصل سرمایة اجتماعی نوعی احساس امنیت را در بین آنان ایجاد می‌کند؛ بنابراین، پژوهش حاضر به نوعی با یافته‌های پیلتن و برومند (1393)، جهان‌بین و امامی (1393) و ذاکری هامانه و همکاران (1391) همخوانی دارد.

سرانجام براساس نتایج فرضیة چهارم، هویت دینی به عنوان متغیر میانجی در ارتباط با سرمایة اجتماعی و امنیت نرم تأثیرگذار است؛ به‌عبارت‌دیگر، می‌توان از طریق هویت دینی به تأثیر سرمایة اجتماعی بر ایجاد امنیت نرم در جامعه کمک نمود.

پیشنهادها

  1. باتوجه به اینکه وحدت و انسجام اجتماعی بر اساس گرایش‌ها و باورهای مشترک سبب ثبات و پایداری جامعه می‌شود، مسئولان کشور سیاست‌گذاری لازم را دراین‌باره به‌عمل آورند؛
  2. فرهنگ یکی از مؤلفه‌های مهم تأثیرگذار در هدایت جامعه به سوی هنجارها و ارزش‌های مشترک است؛ بنابراین، مدیران فرهنگی برنامه‌ریزی مناسبی در حوزه‌های سیاست‌گذاری و اجرایی برای هدایت امور فرهنگی در جامعه با هدف ارتقای امنیت نرم به‌عمل آورند؛
  3. دین‌باوری و اعتقاد‌های مذهبی با سرشت مردم ایران عجین شده و نقش تعیین‌کننده‌ای در رویدادهای گوناگون کشور داشته است؛ بنابراین، نهادهای حاکمیتی در حوزة ساختاری و نهادهای مردمی در حوزة فرایندی به صورت برنامه‌ای و مشترک برای افزایش برنامه‌های دینی در جامعه با هم تعامل نمایند؛
  4. مساجد و کانون‌های فعالیت دینی و فرهنگی، مدارس و دانشگاه‌ها به عنوان محور و تقویت‌کنندة امنیت نرم معرفی شده و تمامی برنامه‌ریزی‌ها با محوریت این مراکز صورت بگیرد؛
  5. مردم (خصوصاً جوانان) بزرگ‌ترین سرمایة اجتماعی هستند؛ با توجه به این ظرفیت مهم در کشور و آزمون آن در عرصه‌های گوناگون در دهه‌های اخیر، از مشارکت مردم در تولید امنیت نرم در عرصه‌های سیاسی به صورت هدفمند استفاده گردد؛
  6. فساد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، کشور را از مسیر اصلی‌اش منحرف ساخته و زمینة تهدید نرم را افزایش می‌دهد؛ تمامی نهادهای حاکمیتی و سازمان‌های غیررسمی مبارزة علمی و عملی با فساد را دنبال نمایند؛
  7. گرچه غافل نشدن از امنیت سخت باید یکی از راهبردهای مهم کشور باشد، اما تأثیرگذاری امنیت نرم بر هیچ فرد یا نهادی پوشیده نیست؛ باتوجه به نقش و کارکردهای مهم آن، از ظرفیت سرمایة اجتماعی در راستای تقویت اقتدار نرم بهره‌برداری شود؛
  8. عدالت محوری و نهادینه کردن آن در لایه‌های گوناگون اجتماعی می‌تواند امید به زندگی، حرکت در مسیر پیشرفت و توسعه در تمام عرصه‌ها را تسهیل نماید؛ با توجه به اهمیت گسترش عدالت در جامعه، بخشی از فعالیت‌های فرهنگی از سوی متولّیان فرهنگ عمومی کشور در ابعاد نظری و عملی به مقولة عدالت اختصاص یابد.


[1]. Loury

[2]. Light

[3]. Taylor

[4]. Bourdieu

[5]. Coleman

[6]. Putnam

[7]. Maurer & et al

[8]. Chen & Lovvorn

[9]. Alguezaui & Filieri

[10]. Nahapiet & Ghoshal

[11]. Rasmusson and Jansson

[12]. EdvardAzar and ChungEinMoon

[13]. Kaiser-Meyer-Olkin Measure of sampling adequacy

[14] .Bartlett’s test

##احمدی، سیروس؛ اصغر میرفردی و محمدحسین ابتکاری (1393). «بررسی رابطة هویت دینی و سرمایة اجتماعی» (موردمطالعه: شهر یاسوج)، جامعه‌شناسی کاربردی، سال 25، شمارة 4، زمستان، ص1 ـ 16.##اشرفی، ابراهیم (1380). «بی‌هویتی اجتماعی و گرایش به غرب بررسی عوامل اجتماعی فرهنگی مؤثر بر گرایش نوجوانان به الگوهای فرهنگ غربی» (رپ و هوی‌متال) پایان‌نامة کارشناسی ارشد، تهران: دانشکدة علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.##پورمند، حسنعلی؛ شهاب‌الدین همتی و محسن کاملی (1393). «کنش‌های متقابل امنیت و دینداری در فضاهای شهری» (موردمطالعه: قم)، فصلنامة امنیت پژوهشی، سال 13، شمارة 46، ص 27 ـ 44.##پیلتن، فخرالسادات و مختار برومند (1393). «بررسی نقش سرمایة اجتماعی بر امنیت اجتماعی» (موردمطالعه: جهرم)، مجلة مطالعات توسعة اجتماعی ایران، سال 6، شمارة 2، ص19 ـ 129.##جبلی، مهدی و مهدی بیگدلو (1390). تهدید نرم؛ چیستی و چرایی؟ (کتاب مقاله‌های ارائه شده در همایش سراسری امنیت نرم)، تهران: دانشکده امام هادی(ع).##جهان‌بین، فرزاد و اعظم امامی (1393)، «سرمایة اجتماعی حلقة ارتباطی قدرت نرم، امنیت نرم، تهدید نرم،» دو فصلنامه مطالعات قدرت نرم، شمارة 49، ص 49 ـ 73.##چیت‌ساز قمی (1383). گسست نسلی در ایران: افسانه یا واقعیت در کتاب گسست نسلی، به اهتمام علی‌اکبر علیخانی، تهران: پژوهشکدة علوم انسانی جهاد دانشگاهی.##حاجیانی، ابراهیم (1391). «هویت ایرانی اسلامی و امنیت پایدار جمهوری اسلامی،» فصلنامة آفاق امنیت، سال 5، شمارة 14، ص 129 ـ 150.##حیدری، لیلی (1389). «بررسی ارتباط بین سرمایة اجتماعی و امنیت ملی،» پایان‌نامة کارشناسی ارشد دانشگاه رازی.##ذاکری هامانه، راضیه؛ علیرضا افشانی و عباس عسکری‌ندوشن (1391). «بررسی رابطة سرمایة اجتماعی و میزان احساس امنیت اجتماعی در شهر یزد،» مجلة جامعه‌شناسی ایران، دورة 13، شمارة 3، ص 145 ـ 162.##ربانی، رسول و زهرا طاهری (1387). «تبیین جامعه‌شناسی میزان هویت دینی و تأثیر آن بر سرمایة اجتماعی در بین ساکنان شهر جدید بهارستان اصفهان،» مجلة علوم اجتماعی دانشکدة ادبیات و علوم انسانی فردوسی مشهد، سال 5، شمارة 2، ص 91 ـ 129##زابلی‌زاده، اردشیر و محمد دژکام (1395). فصلنامة علمی پژوهشی مطالعات امنیت اجتماعی، شمارة 47، پاییز، 25 ـ 52.##سفیری، خدیجه؛ افسانه کمالی و نرجس‌خاتون مصلح (1394). «بررسی رابطة سرمایة اجتماعی خانواده و مشارکت دینی با هویت دینی نوجوانان،» مجلة جامعه‌شناسی ایران، دورة 15، شمارة 3، پاییز، ص 162 ـ 198.##صالحی، محمد و علیرضا باقری (1391). «سرمایة اجتماعی چشم‌اندازی برای تحقق امنیت اجتماعی،» فصلنامة علمی ترویجی دانش حفاظتی و امنیتی، سال 7، شمارة 24، ص 143 ـ 173.##طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374). تفسیرالمیزان، جلد 4، برگرفته از پایگاه اینترنتی اندیشة قم.##عبداله خانی، علی (1383). نظریه‌های امنیت: مقدمه‌ای بر طرح‌ریزی دکترین امنیت ملی، جلد اول، تهران، انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر.##علیخانی، علی (1393). امنیت نرم در جمهوری اسلامی ایران، تهران: دانشکدة اطلاعات.##علینی، محمد؛ غلامرضا غفاری و علیرضا زهیری (1394). «مبانی دینی سرمایة اجتماعی و رابطة آن با حکمرانی خوب،» فصلنامة علوم سیاسی، سال 17، شمارة 67، ص 133 ـ 166.##غرایاق‌زندی، داود (1388). «چیستی، معنا و مفهوم امنیت نرم؛ با مروری بر وجه نرم امنیت جمهوری اسلامی ایران،» فصلنامة مطالعات راهبردی، سال 12، شمارة 3، تهران: پژوهشکدة مطالعات راهبردی.##فرزادپور، سعید (1388). «بازتولید گفتمانی؛ راهبرد استقرار امنیت نرم در جامعة ایرانی،» مجموعه مقاله‌های امنیت نرم (امنیت نرم در جمهوری اسلامی ایران)، تهران: دانشکدة امام هادی (ع).##فوکویاما، فرانسیس (1379). پایان نظم، ترجمة غلام‌عباس توسلی، تهران: جامعة ایرانیان.##گنجی، محمد و ستوده هلالی (1390). «رابطة گونه­های دینداری و سرمایة اجتماعی رویکرد نظری و تجربی در بین مردم شهرستان کاشان،» جامعه‌شناسی کاربردی، سال 22، شمارة 42، ص 95 ـ 120.##موسوی، سیدیوسف (1393). «بررسی امنیت نرم و چرایی و اهمیت آن در تأمین امنیت داخلی جمهوری اسلامی ایران،» فصلنامة مطالعات حفاظت و امنیت انتظامی، سال 9، شمارة 32، ص 53 ـ 99.##هومن، حیدرعلی (1390). شناخت روش علمی در علوم رفتاری، تهران: سمت.##Alguezaui, S. Filieri, R. (2010). investigating the role of social capital in innovation: sparse versus dense network. Journal of Knowledge Management, 14(6), 891-909.##Chen, Jiun-Shiu. Lovvorn, Al S. (2011). The speed of knowledge transfer within multinational enterprises: the role of social capital. International Journal of Commerce and Management,21(1), 46-62.##Maurer, I. Bartsch, V. Ebers, M. (2011). The Value of Intra-organizational Social Capital: How it Fosters Knowledge Transfer, Innovation Performance, and Growth. Organization Studies, 32(2), 157-185.##Nahapiet, J. Ghoshal, S. (1998). Social capital, intellectual capital and the organizational advantage. Academy of management Review, 23(2), 242-266.##Taylor, M. (2011). Building Social Capital Through RhetoricandPublic Relations. Management Communication Quarterly, 25 (3), 436-454.##