تأثیر شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه در روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ (مورد مطالعه تلگرام)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه علوم انتظامی امین

2 کارشناس ارشد دانشگاه علوم انتظامی امین

چکیده

زمینه و هدف: هدف کلی این تحقیق بررسی تأثیر شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن‌همراه در روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ است. در این پژوهش در مورد تأثیر محتوای صوتی- تصویری و چندرسانه‌ای تلگرام بر روابط اجتماعی خانواده‌ها، تأثیر اشاعة فرهنگ هنجارشکنی اخلاقی در تلگرام بر روابط اجتماعی خانواده‌ها، تأثیر اعتیاد مجازی در تلگرام بر روابط اجتماعی خانواده‌ها، تأثیر ایجاد هویت کاذب در تلگرام بر روابط اجتماعی خانواده‌ها، تأثیر اشاعة فرهنگ مدگرایی در تلگرام بر روابط اجتماعی خانواده‌ها و تأثیر اشاعة فرقه‌های نوظهور در تلگرام بر روابط اجتماعی خانواده‌ها مطرح گردیده است.
روش‌شناسی: این تحقیق از نظر هدف کاربردی و از نظر روش توصیفی- تحلیلی با رویکرد پیمایشی و گردآوری اطلاعات به‌ روش مطالعة کتابخانه‌ای است، بر همین اساس پرسش‌نامه‌ها با استفاده از روش 5 درجه‌ای لیکرت انجام گرفته است. با استفاده از روش نمونه‌گیری خوشه‌ای و با استفاده از آمار توصیفی و استنباطی (با آزمون‌های کلموگروف، اسمیرنف و فریدمن) مورد تجزیه ‌و تحلیل قرار گرفت.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: نتایج حاصل از انجام آزمون‌های صورت گرفته پیرامون اولویت اثر‌گذاری هرکدام از شش متغیر مستقل مذکور، نشان می‌دهد شبکة اجتماعی تلگرام بیشترین تأثیر را بر ایجاد هویت کاذب و کمترین تأثیر را بر اشاعة فرقه‌های نوظهور دارد؛ بنابراین، براساس نتایج به‌دست‌آمده از آزمون‌های مزبور، پیشنهاد‌هایی کاربردی و پژوهشی داده شده است.

کلیدواژه‌ها


مقدمه

خانواده[1] که نخستین نهاد اجتماعی محسوب می‌گردد، در طول زمان با تغییرهای شگرفی روبه‌رو بوده است. از سویی خانواده عبارت است از پیوند قانونی دو جنس مخالف بر پایة روابط پایا، تقدس‌مذهبی، روابط عمیق عاطفی که با نوعی قرارداد اجتماعی و آثار مهم فرهنگی همراه است (انگلس[2]، 1973: 171-205)؛ در این ‌منظر، معنای اصلی خانواده همواره با قراردادی اجتماعی، پیوند حقوقی، اجتماعی و عاطفی همراه است. از منظری دیگر ازدواج فرایندی است از کنش متقابل دو فرد با شرایطی قانونی و طی مراسمی تشکیل می‌شود و به‌طورکلی عمل آنان مورد پذیرش قانون قرار گرفته است (کارلسون[3]، 1963: 31). با ‌وجود این بر طبق آمارهای سازمان ثبت احوال، از هر ۲.۸ ازدواج در تهران در سال 1394 یکی منجر به طلاق می‌شود. از سوی دیگر ۱۳.۳ درصد طلاق‌ها در کمتر از یک‌سال اول زندگی رخ می‌دهد. طی سال 1394، ۸۳ هزار و ۲۷۷ مورد طلاق در سطح کشور به ثبت رسیده که ۷۴ هزار و ۹۴۲ مورد در مناطق شهری و ۸ هزار و ۳۳۵ مورد نیز در مناطق روستایی ثبت شده است؛ به‌عبارت‌دیگر، آمار طلاق سال 1394 نسبت به مدت مشابه سال قبل ۹.۳ درصد رشد داشته است. بیشترین آمار طلاق در مردان ۲۵ تا ۲۹ سال و زنان ۲۵ تا ۲۹ سال رخ داده که در گروه مردان ۲۰ هزار و ۱۴۸ طلاق و در گروه زنان نیز ۱۹ هزار و ۳۸۲ مورد واقعة طلاق ثبت شده است. همچنین ۱۳.۳ درصد از طلاق‌ها در کمتر از یک سال اول رخ داده و ۴۷.۲ نیز طلاق‌هایی بوده که تا ۵ سال اول زندگی مشترک ثبت شده است. به‌طورکلی آمارهای موجود نشان می‌دهد که نهاد خانواده در کشور دچار مشکلات فراوانی است و آمارهای طلاق مبیّن این واقعیت است.

حال سؤال این است که آیا ارتباطی بین استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی و مشکلات خانواده‌ها و زوجین و طلاق وجود دارد؟ بسیاری از محققان دریافتند که استفادة دائم از رسانه‌های اجتماعی صدمه‌های جدی به شادی زوجین زده و حتی ممکن است منجر به جدایی بین آنان شود. در این مجله به ارتباط مستقیم میان استفاده از شبکه‌های اجتماعی و کاهش کیفیت زندگی زوجین و خیانت در برخی ازدواج‌ها اشاره شده و با براورد نرخ طلاق که از تعداد حساب‌های کاربری کاربران فیس‌بوک به‌دست‌ آمده است، به این نتیجه رسیدند، زمانی که کاربران تلگرام و فیس‌بوک 20 درصد افزایش داشته‌اند، نرخ طلاق 4 درصد افزایش پیدا کرده است. از سوی دیگر زوجینی که کمتر از رسانه‌های اجتماعی استفاده کرده‌اند، 11 درصد شادتر از زوجینی هستند که دائم از رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند.

از سوی دیگر مطالعات نشان می‌دهد که استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در ایجاد خیانت بین زوجین تأثیرگذار است. در تحقیقات دیگری که توسط محققان دانشگاه شیلی انجام شده، مشخص شد که گذراندن زمان در شبکه‌های اجتماعی باعث تخریب زندگی زناشویی و همچنین بروز افسردگی در افراد می‌شود. بر همین اساس، میزان طلاق و جدایی در افرادی که زمان زیادی را در شبکه‌های اجتماعی می‌گذرانند، بیشتر از افرادی است که زندگی را بدون شبکه‌های اجتماعی تجربه می‌کنند.

محققان دیگری به این نتیجه رسیدند که شبکه‌های رسانه‌ای منبع اصلی برای تنش‌های زناشویی محسوب می‌شوند و اگر به آنها توجه درست نشود، می‌توانند مشکلات عدیده‌ای به وجود آورند. مطالعة جدیدی نیز روی بیش از 2 هزار زوج بریتانیایی انجام شد و کارشناسان به این نتیجه رسیدند که حدود یک‌چهارم آنها در طول هفته مشاجره‌ای مرتبط با شبکه‌های اجتماعی دارند و 17 درصد زوجین هم اعلام کردند که به دلیل مشابه هر روز با همسر خود درگیری و جدل دارند.

مباحث بالا نشان می‌دهد که ارتباط زیادی بین استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی و تنش‌های زناشویی وجود دارد و با این توصیف سؤال تحقیق این است که شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه به چه میزان در روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ تأثیر دارد؟ از آنجایی ‌که، مصون‌ماندن خانواده‌ها از کارکردهای منفی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه در روابط اجتماعی از هدف‌های راهبردی سیاست‌گذاران است، شناسایی نظام ارزشی خانواده‌ها، میزان تأثیرگذاری شبکه‌های اجتماعی بر روابط اجتماعی آنان و ارائه راه‌کارهای پیشگیرانه امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر است؛ بنابراین، می‌توان هدف اصلی این تحقیق را شناسایی و تبیین تأثیر شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه بر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ برشمرد و هدف‌های تخصصی دیگری نیز را می‌توان بیان کرد که عبارت‌اند از شناخت تأثیر محتوای (صوتی و تصویری و چندرسانه‌ای) پیام‌های تبادل شدة شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه بر روابط اجتماعی خانواده‌ها؛ شناخت تأثیر اشاعة فرهنگ هنجارشکنی اخلاقی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه بر روابط اجتماعی خانواده‌ها؛ شناخت تأثیر اعتیاد مجازی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه بر روابط اجتماعی خانواده‌ها؛ شناخت تأثیر ایجاد هویت کاذب شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه بر روابط اجتماعی خانواده‌ها و درنهایت شناخت تأثیر اشاعة فرهنگ مدگرایی و فرقه‌گرایی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه بر روابط اجتماعی خانواده‌ها.

مبانی نظری: آنتونی گیدنز خانواده را گروهی از افراد می‌داند که با ارتباط‌های خویشاوندان خونی (مادران، پدران، فرزندان دیگر، پدربزرگ‌ها و غیره) پیوند یافته و اعضای بزرگ‌سال آن مسئولیت مراقبت از کودکان را برعهده دارند (گیدنز[4]، 1383: 424). همچنین برخی اعتقاد دارند که خانواده یکی از نهادهاى اساسى جامعه تلقی می‌شود (تقوی، ۱۳۷۳: 8 و کاتوزیان، 1371: 1-3). به‌طور کلی خانواده مجموعه‌ای از افراد است که در کنار هم زندگی می‌کنند و معیار هم‌زیستی و هم‌بستگی آنها تحت تأثیر دو عامل قرابت یا زوجیت است (تقوی، 1376: 4) که اعضای آن بر پایة قواعد حقوقی و قرارداد اجتماعی با یکدیگر برای دورة زمانی نامشخصی، با هم زندگی می‌کنند (کوئن[5]، 1378: 127). بدون تردید خانواده در طول دوره‌های مختلف تاریخی تحت تأثیر شرایط اجتماعی و فرهنگی تغییر کرده و امروزه روابط خانوادگی تحت تأثیر شبکه‌های اجتماعی دست‌خوش تغییرهای شگرفی شده؛ بنابراین، تلاش می‌گردد که نظریه‌های شبکه‌های اجتماعی مؤثر در روابط خانوادگی مورد بررسی قرار گیرد.

شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه: یکی از مفاهیم نوظهور در موضوع فنّاوری اطلاعات، بحث شبکه‌های اجتماعی در فضای مجازی است. مفهوم شبکه، مفهوم جدیدی نیست و کارکردهای آن نیز جدید نیست (ولوی، 1391: 89). شبکه‌های اجتماعی مجازی (اینترنتی)، جامعه‌ای است که در آن هزاران یا میلیون‌ها عضو داشته و تعامل بین آنها از طریق استفاده از شبکه رایانه‌ای و اینترنت اتفاق می‌افتد (آذرخش و آذرخش، 1392: 25؛ کاملی و الوانی، 1389: 15).

شبکه‌سازی اجتماعی می‌تواند گرد هم آوردن افراد در گروه‌های ویژه نظیر جوامع روستایی کوچک یا بخش‌های همسایه تعریف شود، ولی در وب جهان‌گستر، وب‌‌گاه‌ها به‌طورمعمول به‌مثابه رسانه‌ای برای شبکه‌سازی اجتماعی برخط به کار گرفته می‌شوند و به آنها «سایت‌های اجتماعی» نیز گفته می‌شود. شبکه‌های اجتماعی به افراد در مناطق گوناگون دنیا اجازه می‌دهند با همنوعان و غیرهمنوعان خود گفتگو کنند، گویی که آنها در باشگاهی سرگرم هستند (مولاناپور، 1391: 16 و نصرالله‌زاده، 1391: 73). اینترنت به افراد سراسر جهان اجازه می‌دهد به سایت‌های شبکه‌سازی اجتماعی دسترسی داشته باشند که این امر منجر به کسب‌وکار جهانی و روابط شخصی می‌شود (نصراله‌زاده، 1391: 18). یکی از پدیده‌های اصلی وب 2، ظهور و رشد انبوه رسانه‌های اجتماعی است. رسانة اجتماعی به ابزارها و پلت‌فرم‌های برخط اطلاق می‌شود که افراد برای به اشتراک‌گذاری عقاید و تجارب شامل عکس‌، فیلم‌، موسیقی، بینش‌ و برداشت‌های خود از هر یک استفاده می‌کنند. رسانة اجتماعی می‌تواند شکل‌های گوناگونی ازجمله متن، تصویر، صدا یا فیلم را به خود بگیرد. کلید آن، افراد هستند نه سازمان‌ها که از این شکل‌ها استفاده و آنها را واپایش می‌کنند. به‌علاوه، افراد می‌توانند با هزینة کم یا حتی بدون هیچ هزینه‌ای از این رسانه‌ها استفاده کنند و این نیروی قدرتمند مردم‌سالاری (دموکراسی) است که ساختار شبکه، ارتباط‌ و همکاری‌ها را در مقیاسی گسترده ممکن می‌سازد (آذرخش، 1392: 15 و مولاناپور، 1391: 8). وب 2 اصطلاحی متداول برای کاربردها و فنّاوری اینترنت پیشرفته شامل وبلاگ‌ها، ویکی‌ها، آر.اس.اس و شبکه‌های اجتماعی است. از تفاوت‌های قابل‌توجه بین وب 2 و وب سنتی، همکاری بیشتر بین کاربران اینترنت و دیگر کاربران همچنین فراهم‌کنندگان محتوا و سازمان‌هاست. به‌عنوان اصطلاحی کلی برای هستة نوظهور فناوری‌ها، گرایش‌ها و اصول، وب 2 نه‌تنها محتوای وب را تغیر داده، بلکه نحوة کار آن را نیز دگرگون ساخته است (آذرخش، 1391: 12).

از مهم‌ترین ویژگی‌های اصلی وب 2 خدمات به‌شدت وابسته به محتوایی است که کاربر تولید می‌کند و مالکیت صفحه، به‌هنگام‌رسانی و به اشتراک‌گذاری فایل، شبکه‌سازی اجتماعی و نشانه‌گذاری، برچسب‌گذاری، ارتباط‌های برنامة کاربردی (ای.پی.آی) باز و شیوه‌های جدید طراحی وب است. وب‌سایت‌های قراردادی وب 2 به‌طور معمول با رابط‌های طراحی وب به‌طور کامل تعاملی، ساده و روشن و زیبایی‌شناسی‌های صفحه که بر کاربرپسند بودن کاربر نهایی تمرکز دارند، شناسایی می‌شوند (مولاناپور، 1391: 8-13). هرچند زمان زیادی از ظهور شبکه‌های اجتماعی فعال بر روی اینترنت نمی‌گذرد؛ اما از همان آغاز فعالیت این شبکه‌ها در دنیای مجازی و به‌ویژه از اواسط دهة 1990 بدین‌سو که کاربرد این شبکه‌ها عمومیت یافت، بحث‌های فراوانی در گرفته است پیرامون عملکرد آنها و تأثیرهایی که چنین شبکه‌هایی می‌توانند بر کاربرانشان بگذارند (نیری، 1389: 13 و کلاهچیان، 1391: 51). امروزه دیگر گشت‌وگذار در وب، سفر یک‌نفره و مکاشفة تنهایی نیست، زیرا شبکه‌های اجتماعی از قبیل فیس‌بوک، توییتر و... به بخش جدایی‌ناپذیری از فرهنگ زندگی برخط تبدیل شده‌اند (یاسمی‌نژاد و آزادی، 1392: 397).

طی پنج سال گذشته موضوع شبکه‌های اجتماعی مجازی اصلی‌ترین دغدغة کاربران اینترنت در دنیا و به‌تبع آن ایران بوده است. شبکه‌های اجتماعی مجازی در حال حاضر قوی‌ترین رسانة برخط در دنیا به شمار می‌روند. این شبکه‌ها به دلیل تکثر و تنوع محتوایی و قابلیت‌های متعدد نرم‌افزاری و اینترنتی با استقبال وسیعی از سوی کاربران مواجه شده‌اند (ضیایی‌پرور، 1390: 33). کاربران ایرانی از پیش فعالیت گسترده‌ای بر روی وبلاگ‌ها و شبکه‌های اجتماعی فعال بر روی اینترنت داشته‌اند که به نظر می‌رسد این امر در آستانة انتخابات ریاست جمهوری دهم و به‌ویژه پس از انتخابات، به‌واسطة فضای رسانه‌ای شکل‌گرفته، وسعت بیشتری پیدا کرده است (نیری، 1389: 15).

نظریه‌های تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر جامعه: در این عرصه می‌توان به چند نظریه برای تبیین و آسیب‌شناسی نقش شبکه‌های اجتماعی در روابط خانواده اشاره کرد. یکی از این نظریه‌ها، نظریة کاشت است. این نظریه درصدد بررسی اثرهای رسانه‌های ارتباط‌جمعی و فنّاوری رسانه‌ای بر جامعه و تحول‌های آن است. این نظریه، محصول دو دهه فعالیت پژوهشی گروهی به سرپرستی جورج گربنر[6]، نظریه‌پرداز ارتباطات، روی وسایل ارتباط‌جمعی به‌طور عام و تلویزیون به‌طور خاص است. گربنر بر این باور است که تلویزیون در میان رسانه‌های مدرن چنان جایگاه محوری در زندگی روزمره ما پیدا کرده که محیط نمادین آن و پیام‌هایش در مورد واقعیت، جای تجربه شخصی و دیگر وسایل شناخت جهان را گرفته است. گربنر با تمرکز مطالعات خود بر شهروندانی که میزان تماشای تلویزیون در میان آنها بالاست و مقایسة آن با افرادی که کمتر تلویزیون تماشا می‌کنند، چنین نتیجه گرفت که از نظر تماشاگران پُرمصرف تلویزیون به‌طور عملی دیگر منابع اطلاعات، افکار و آگاهی‌ها را به انحصار در می‌آورد و یک‌کاسه می‌کند. اثر این مواجهه با پیام‌های مشابه، چیزی را تولید می‌کند که گربنر آن را «کاشت» یا «آموزش جهان‌بینی رایج، نقش‌ها و ارزش‌های رایج» می‌خواند (محمدپور و همکاران، 1389: 139).

همچنین نظریة ژوزف کاپلا[7] به‌عنوان رسانه‌های سرایت‌دهنده نیز وسایل ارتباط ‌جمعی را به‌عنوان مجموعه عواملی می‌بیند که موجب تکثیر ایده‌ها یا اشاعة آنها از طریق فرایند تقلید می‌شوند. منظور کاپلا از تقلید همان چیزی است که بین دو نفر اتفاق می‌افتد؛ یعنی تقلید یک فرد از دیگری. کاپلا از نوعی تقلید رفتاری‌- ذهنی و همه‌گیری سخن می‌گوید که این موارد تقلید شده را با هویت دقیقشان در ذهن نداریم، بلکه نتایج آنها را می‌بینیم و آنها را در رفتار دیگران تجربه می‌کنیم. کاپلا این فرایند تقلید را «میمی» می‌نامد. میمی‌هایی که از طریق رسانه‌های ارتباط‌جمعی ایجاد می‌شوند، نظیر مدها و اصطلاح‌هایی که مردم آنها را از تلویزیون یاد گرفته‌اند، به نظر کاپلا، به‌مرور زمان به فرهنگ تبدیل می‌شوند. از این ‌رو، وی اظهار می‌دارد که رسانه‌ها می‌توانند نگرش مخاطبان خود را به محیط دگرگون سازند (همان: 140).

ملوین دیفلور[8] نیز نظریة وابستگی مخاطب- رسانه- جامعه را مطرح ساخت و بر این نکته تأکید کرد که می‌توان از روابط سه‌گانه بین رسانه‌ها- مخاطبان- جامعه و پیامدهای شناختی، عاطفی و رفتاری رسانه‌ بر مخاطبان سخن گفت. وی معتقد است که نخستین پیامد تأثیر رسانه‌ها، ایجاد ابهام در مخاطبان و سپس رفع آن ابهام است. ابهام، خود ناشی از برخورد اطلاعات متناقض با یکدیگر است. هنگام رخ‌دادن وقایع غیرمنتظره یا وضعیت‌های خاص، مردم پیام‌های متناقضی از رسانه‌ها دریافت می‌کنند، اما نمی‌دانند چگونه آنها را تفسیر کنند. بر اثر این فشار، رسانه‌ها در مرحلة بعد با اطلاعات کامل‌تر این ابهام را رفع می‌کنند و به‌ این ‌ترتیب، تفسیرها را محدود می‌سازند و با ابهام‌زدایی سبب تحدید ساختار اجتماعی می‌شوند. این ابهام در جوامعی که در حال گذر از رسوم سنتی به جامعة مدرن هستند بسیار شدیدتر است (محمدپور و همکاران، 1389: 141).

نفوذ و جاذبة تلویزیون در دنیای کنونی، امری بدیهی است و نقش آن در آموزش، هدایت، جهت‌دهی و قالب‌سازی افکار عمومی جامعه انکارناپذیر است. به همین دلیل، دولت‌ها یا بخش خصوصی آن را به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی نفوذ در افکار عمومی برای هدف‌های موردنظر خود به کار می‌برند (بیریوکوف[9]، 1373: 7).

از دیگر نظریه‌هایی که می‌توان به‌عنوان یک رهنمود علمی، تأثیر شبکه‌های اجتماعی را در روابط خانواده مورد بررسی قرار داد نظریة برجسته‌سازی است. مک کامبز و شاو (1972) دربارة آثار رسانه، نظریه «برجسته‌سازی» را مطرح کرده‌اند، برجسته‌سازی یکی از شیوه‌هایی است که از طریق آن، رسانه‌های ارتباط‌جمعی می‌توانند بر عامة مردم اثر بگذارند. برجسته‌سازی به معنای آن است که رسانه‌های خبری، خبرها و موضوع‌هایی را که عامة مردم دربارة آنها می‌اندیشند، تعیین می‌کنند (محمدپور و همکاران، 1389: 140).

بی‌عفتی، ترویج خیانت و تقویت بی‌وفایی، تجمل‌گرایی، بی‌اعتنایی به فرزندان، بی‌احترامی نسبت به یکدیگر در خانواده، موضوع‌های مهمی است که به‌عنوان آموزه‌های مورد هدف این شبکه‌ها در حال برجسته‌سازی است. در این شرایط، کشورهایی که به حفظ فرهنگ ملی خود می‌اندیشند، وظیفه‌ای سخت و دشوار در پیش دارند و برای مقابله با این توطئه باید با تمام قوا و هوشیاری و استفادة بهینه از سرمایه‌های مادی و انسانی خود، دست به کار شوند و به ایمن‌سازی جامعة خویش در برابر این امواج بپردازند.

نظریه شناختی- رفتاری کاپلان[10] (2002) نیز درصدد بررسی اعتیادهای مربوط به فنّاوری است، در اعتیاد اینترنتی اجزای اصلی اعتیاد متبلور است (بارز‌بودن، تغییر خلق، تحمل، کناره‌گیری، تعارض و بازگشت). از این دیدگاه، معتادان، به اینترنت فعالیتی بارز دارند و آن اینکه اغلب اشتیاق شدیدی را تجربه می‌کنند و به هنگام وصل‌نبودن به شبکه در مورد اینترنت اشتغال ذهنی دارند. او همچنین بیان می‌کند که استفاده از اینترنت برای فرار از احساس‌های آزاردهنده، ایجاد تحمل در مورد اینترنت برای دست‌یابی به رضایت، تجربة کناره‌گیری به هنگام کاهش استفاده از اینترنت، رنج‌بردن از افزایش تعارض با دیگران به دلیل انجام این فعالیت و بازگشت به اینترنت نیز از نشانه‌های اعتیاد بودند این الگو در مورد رفتارهایی مانند رفتار جنسی، رقابت، مصرف غذا و قمار به‌کار برده شده است (پیل[11] 1985 و ایالانت[12] 1995) و برای بررسی استفادة بیمارگونه یا اعتیادآور از اینترنت نیز مفید است.

تحقیقات نشان می‌دهد که برای حصول بهبودی باید هم رفتار رایانه‌ای و هم رفتار غیررایانه‌ای مورد بررسی قرار گیرند (هال[13] و پارسونز[14]، 2001). رفتار رایانه‎ای با استفادۀ برخط واقعی با هدف نخستین پرهیز از کاربردهای مشکل‌آفرین سروکار دارد، درحالی ‌که استفادة نظارت‌شده از رایانه برای هدف‌های موجه را حفظ می‌کند. به‌عنوان‌مثال، یک وکیل معتاد به هرزه‌نگاری اینترنتی باید یاد بگیرد که از مراجعه به وب‌سایت‌های شهوت‌انگیز خودداری کند، در حالی ‌که هنوز هم می‌تواند برای انجام تحقیقات قانونی و ارسال پست الکترونیکی به موکلانش به اینترنت دسترسی پیدا کند. تمرکز رفتار غیررایانه‌ای به کمک به مراجعان برای ایجاد تغییرهای مثبت در سبک زندگی برای زندگی بدون اینترنت است. آن دسته از فعالیت‌های زندگی که نیازی به درگیرشدن با رایانه‌ ندارند، مانند سرگرمی‌های غیربرخط گردهمایی‌های اجتماعی و فعالیت‌های خانوادگی تشویق می‌شوند.

از دیدگاه شناختی، افرادی که دارای تفکر اعتیادگونه هستند به هنگام پیش‌بینی فاجعه بدون هیچ دلیل منطقی احساس بیمناکی می‌کنند (هال و پارسونز، 2001). با اینکه معتادان تنها افرادی نیستند که نگران می‌شوند و رویدادهای منفی را پیش‌بینی می‌کنند؛ اما آنها نسبت به افراد دیگر این کار را به دفعات بیشتری انجام می‌دهند. یانگ[15] (1998) ابتدا عنوان کرد که ممکن است این نوع تفکر فاجعه‌آمیز به دلیل ایجاد یک نوع سازوکار فرار روان‌شناختی برای اجتناب از مشکلات واقعی یا ادراک‌شده، در استفادة اعتیادگونه از اینترنت نقش داشته باشند. مطالعات بعدی این فرضیه را مطرح ساختند که سایر شناخت‌های غیرانطباقی مانند تعمیم بیش‌ از حد یا باورهای هسته‌ای فاجعه‌آمیز و منفی نیز در استفادة اعتیادگونه از اینترنت نقش دارند (کاپلان و هانلین،2010: 53).

افرادی که از تفکر منفی رنج می‌برند اغلب عزت‌نفس پایینی داشته و نگرش‌های بدبینانه‌ای دارند. ممکن است این افراد بیش از سایران به سمت امکانات تعاملی اینترنت به صورت ناشناس جلب می‌شوند تا بتوانند بر این بی‌کفایتی‌های ادراک‌شده غلبه کنند. بر اساس نتایج درمانی اولیه تحقیقات می‌توان از CBT برای پرداختن به این افکار منفی استفاده کرد تا این افراد بتوانند بر احساس‌های شخصی مربوط به اعتبار و ارزش پایین فائق آیند (یانگ، 1999). الگوی شناختی به توضیح علت ایجاد عادت یا استفادة اعتیادگونه در کاربران اینترنت و نقش افکار خودمنفی در حفظ الگوهای رفتار اعتیادگونه کمک می‌کند.

پیشینة تحقیق: با بررسی صورت گرفته در اسناد و مطالب علمی و بانک‌های اطلاعاتی می‌توان به چند تحقیق اشاره کرد.

اکبری‌تبار (1390) تحقیقی با عنوان «مطالعة شبکه‌های اجتماعی مجازی‌» به‌صورت مطالعة موردی در خصوص شبکه‌های اجتماعی انجام داده است. در این تحقیق شبکه‌های اجتماعی به عنوان زیرمجموعه‌ای از جامعه در نظر گرفته شده که در آن افراد به زندگی‌ای موازی با زندگی بیرونی خود در جامعة واقعی می‌پردازند و با افراد دیگر ارتباط برقرار می‌کنند. نمونة مورد بررسی در این پژوهش شامل ارتباط‌های شکل‌ گرفته در شبکه‌های اجتماعی مجازی دانشگاهیان ایران (دوره) و متخصصان ایران است. برای دست‌یابی به هدف تحقیق ابتدا با به‌کارگیری روش تحلیل شبکه اجتماعی، ساختار اصلی و زیرین روابط در شبکه استخراج و سپس با رویکردی جامعه‌شناختی داده‌های جمع‌آوری‌شده مورد تحلیل عمیق قرار گرفته‌اند.

نتایج حاصله از تجزیه ‌و تحلیل و بررسی ساختار روابط اجتماعی شکل‌گرفته در دو شبکة موصوف حاکی از آن این بود که این شبکه‌ها دارای ساختاری هسته- پیرامونی بوده و هرکدام دارای هستة مرکزی از روابط اجتماعی هستند. این هستة مرکز ارتباطات اجتماعی از زیرگروه‌های کوچک هم‌بسته تشکیل شده است که این زیرگروه‌های هم‌بسته دارای ویژگی‌های ساختاری مشابه نظیر میزان انسجام اجتماعی، چگالی ارتباطات اجتماعی و نیرومندی ارتباطات اجتماعی مشابه بودند.

هومن نیری (1389) تحقیقی با موضوع «شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و مشارکت سیاسی» انجام داده است. محقق در این پژوهش تأثیرگذاری شبکه‌های اجتماعی اینترنتی بر مشارکت سیاسی کاربران ایرانی آنها و به‌طور خاص دانشجویان که جامعة آماری پژوهش را تشکیل می‌دهند، در انتخابات دورة دهم ریاست جمهوری در ایران را مورد بررسی قرار داده است.

بهجت یزدخواستی، صمد عدلی‌پور و الهام کیخائی (1392)، مقاله‌ای با عنوان «حوزة عمومی و گفتگو در فضای مجازی شبکه‌های اجتماعی» (بررسی تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر گفتگوی میان فرهنگ‌ها)، در شمارة 53 نشریة مطالعات فرهنگ ارتباطات به چاپ رساندند. در این مقاله تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر گفتگوی میان فرهنگ‌ها در حوزة عمومی مجازی مورد بررسی قرار گرفته است. در این پژوهش تلاش شده به این سؤال‌ها پاسخ داده شود که شبکه‌های اجتماعی اینترنتی چه تأثیری بر امکان و وضعیت حوزة عمومی، گفتگو میان فرهنگ‌ها، می‌گذارند؟ و آیا این دسته از فنّاوری‌ها بستر مناسب برای گفتگوی فرهنگ‌ها را فراهم می‌کنند، یا موانع و محدودیت‌هایی در برابر آن به وجود می‌آورند؟ در ادامه پس از انجام بررسی‌ها و مطالعات لازم، مشخص گردید که هرچند افزایش و گسترش شبکه‌های اجتماعی مجازی امکان و زمینة گفتگو (میان فرهنگ‌ها) را ارتقاء می‌دهند، تأثیر محدود و مخدوش‌کننده هم دارند و بر همین اساس، شبکه‌های اجتماعی مجازی، به‌واسطة حوزة عمومی مجازی که پدید می‌آورند، گفتگو می‌کنند؛ بنابراین، گفتگوی میان فرهنگ‌ها را محدود و مخدوش می‌کنند.

موسوی‌نسب (1390)، در پایان‌نامة کارشناسی ارشد با عنوان بررسی تأثیر عضویت در شبکه‌های اجتماعی مجازی بر سرمایة اجتماعی کاربران آن (مورد مطالعه شبکه اجتماعی مجازی فیس‌بوک) در واقع به دنبال بررسی تأثیر عضویت در شبکه‌های اجتماعی مجازی (فیس‌بوک) بر سرمایة اجتماعی کاربران آن به روش پیمایشی- توصیفی بوده است و هدف آزمون در این تحقیق تعیین نقش عضویت در شبکه اجتماعی مجازی بر احساس اعتماد اجتماعی کاربران آن و همچنین تعیین نقش آن بر مشارکت اجتماعی کاربران آن در سطوح خرد و کلان اجتماعی بوده است.

یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که سه دلیل عمدة استفاده کاربران از شبکة فیس‌بوک به ترتیب پیدا کردن دوستان قدیمی در داخل و خارج از کشور، فعالیت در عرصة اجتماع و تبادل نظر با دیگران، یافتن افراد همفکر و دارای اشتراک‌های هویتی، فرهنگی و ملی مطرح شده است و از طرفی در بررسی‌های به‌عمل ‌آمده مشاهده گردید که ارتباط بین دو متغیر میزان استفاده از فیس‌بوک و مشارکت اجتماعی تأیید نمی‌گردد، بلکه فقط مشارکت در فضای فیس‌بوک تأیید می‌گردد و همچنین پیرامون مفهوم اعتماد اجتماعی، ارتباط بین دو متغیر میزان استفاده از فیس‌بوک و اعتماد اجتماعی نیز تأیید نمی‌شود. در نتیجه با تکیه بر داده‌های بخش کیفی می‌توان استدلال کرد که مشارکت افزایش یافته در فضای فیس‌بوک حاصل فعالیت کاربران در گروه‌های خانوادگی، شغلی، طنز و سرگرمی است که در راستای حفظ حریم خصوصی و بهره‌مندی از حضور در جمع به منظور امور تفریحی و یا شغلی است و این نمی‌تواند در افزایش سرمایه اجتماعی در فضای واقعی و فضای فیس‌بوک تأثیر داشته باشد.

محسنی (1375)، در پژوهشی به «بررسی اثرهای استفاده از اینترنت بر انزوای اجتماعی کاربران اینترنت» (در میان کاربران کافی‌نت‌های تهران) پرداخته‌اند. در این پژوهش اثرهای استفاده از اینترنت و کاربران اینترنت در کافی‌نت‌های تهران مورد بررسی قرار گرفته است. نظریة شبکه به‌عنوان پایة نظری این پژوهش انتخاب استفاده از اینترنت (اجتماعی و غیراجتماعی)، میزان استفاده از اینترنت در شبانه‌روز، شدت ارتباطات اجتماعی کاربر در جهان واقعی و میزان تجربه و مهارت فرد در استفاده از اینترنت بر انزوای اجتماعی بود. 204 نفر از کاربران کافی‌نت‌ها در نمونه‌گیری سهمیه‌ای طبقه‌ای پرسش‌نامه‌های پژوهش را تکمیل کردند و بر اساس تحلیل رگرسیون چندگانه فرضیه‌ها، مورد آزمون قرار گرفتند. نتایج به‌دست‌آمده میان زمان استفاده از اینترنت در طول شبانه‌روز و انزوای اجتماعی ارتباط معنادار و معکوس نشان می‌دهد و همچنین استفادة اجتماعی از اینترنت موجب کاهش انزوای اجتماعی می‌شود.

الگوی مفهومی تحقیق: از آنجایی که هر پژوهش میدانی و پیمایشی نیازمند نقشه ذهنی و الگوی مفهومی است که در قالب ابزار تحلیلی مناسب، متغیرها و روابط بین آنها ترسیم شده باشند؛ بنابراین، با استفاده از مبانی نظری تحقیق و مطالعات اسنادی الگوی مفهومی ذیل شکل گرفته است.

 

روابط خانوادگی

تأثیر شبکه‌های اجتماعی تلفن همراه

کاهش تعامل‌ها

افسردگی

روابط فرازناشویی

طلاق

شکاف نسل‌ها

دوگانگی شخصیت

منبع (برگرفته از ولوی، کارلسون و دیگران)

فرضیه‌های تحقیق

فرضیة اصلی: بین میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه و تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ ارتباط وجود دارد.

فرضیه‌های فرعی

1. بین محتوای (صوتی و تصویری و چندرسانه‌ای) پیام‌های تبادل‌شدة شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه و تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ ارتباط وجود دارد؛

2. بین اشاعة فرهنگ هنجارشکنی اخلاقی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه و تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ ارتباط وجود دارد؛

3. بین اعتیاد مجازی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه و تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ ارتباط وجود دارد؛

4. بین ایجاد هویت کاذب شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه و تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ ارتباط وجود دارد؛

5. بین اشاعة فرهنگ مدگرایی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه و تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ ارتباط وجود دارد؛

6. بین تأثیر گرایش به فرقه‌های نوظهور در شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه و تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ ارتباط وجود دارد.

روش‌شناسی تحقیق

این تحقیق ازنظر هدف کاربردی و ازنظر روش توصیفی- تحلیلی با رویکرد پیمایشی است. جامعة آماری این پژوهش تمامی خانواده‌های ساکن در مناطق غربی تهران بزرگ است. بر اساس آخرین سرشماری صورت گرفته جمعیت ساکن در مناطق غربی تهران بزرگ حدود یک ‌میلیون و 770 هزار نفر اعلام شده است. با توجه به اینکه واحد تحلیل خانواده است، برای محاسبة حجم نمونه از معادلة کوکران استفاده شد که حجم نمونه‌ها 300 خانواده محاسبه و با استفاده از شیوة نمونه‌گیری احتمالی خوشه‌ای، نمونه‌ها انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها پرسش‌نامه محقق ساخته است. برای تأیید اعتبار ابزار تحقیق از روش اعتبار محتوا و برای سنجش پایایی ابزار از روش آلفای کرونباخ استفاده شد که البته سنجش آلفا با نرم‌افزار SPSS امکان‌پذیر است. از آنجا که سؤال‌های پرسش‌نامه، مقادیر عددی مختلفی را اختیار می‌کنند؛ بنابراین، در پایایی‌ سنجی ابزار از طریق کرونباخ، ابتدا واریانس نمره‌های هر زیرمجموعه سؤال‌های پرسش‌نامه و واریانس کل محاسبه می‌گردد و سپس با فرمول آلفای کرونباخ پایایی کل پرسش‌نامه محاسبه خواهد شد.[16] نتیجه (ضریب پایایی) حاصل از آزمون کرونباخ بیشتر از میزان 75 درصد است و این مهم نشان‌دهندة پایایی ابزار و تأیید پرسش‌نامه است. البته محقق آلفای هر بخش از سؤال‌ها را به‌طور جداگانه محاسبه کرده که همه از آلفای بالایی برخوردار هستند. به‌طور کلی تجزیه‌ و تحلیل اطلاعات در دو مرحلة توصیف اطلاعات و تحلیل و آزمون فرضیه‌ها با استفاده از آزمون‌های کلموگروف- اسمیرنف، دوجمله‌ای و فریدمن صورت گرفته است.

یافته‌های تحقیق

در این فصل پس از جمع‌آوری و خلاصه‌کردن داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار Spss به تجزیه و تحلیل داده‌ها توسط شاخص‌های توصیفی و آمار استنباطی پرداخته شده است. در بخش نخست، داده‌های جمع‌آوری شده با استفاده از شاخص‌های آمار توصیفی، بررسی و در ادامه پس از بررسی نرمال‌بودن توزیع آماری توسط آزمون کلموگروف- ‌اسمیرنف، با استفاده از آزمون مناسب، فرضیه‌های تحقیق مورد بررسی قرار می‌گیرند.

یافته‌های تحقیق

الف) یافته‌های توصیفی: در بخش ویژگی‌های جمعیت‌شناختی به بررسی ویژگی‌های فردی اعضای نمونه موردمطالعه به شرح ذیل خواهیم پرداخت

در بحث سن بیش از نیمی از اعضای نمونه (با حدود 53 درصد) دارای سنی بین 18 تا 30 سال هستند. در بحث جنسیت 63.3 درصد بیشترین اعضای نمونه مرد هستند؛ توزیع تحصیلات نمونه از زیردیپلم تا کارشناسی77.6 درصد است و توزیع وضعیت تأهل بیشترین نمونه52.7 درصد مرد هستند؛ میزان حضور روزانه در شبکة تلگرام: حدود 87 درصد از اعضای نمونه تا پنج ساعت و حدود 14 درصد بیش از پنج ساعت روزانه در شبکه تلگرام حضور دارند و عضویت در شبکه‌های اجتماعی، 89.6 درصد در تلگرام با بیشترین درصد عضویت دارند و در بحث بیشترین محدودة زمانی فعالیت در تلگرام: اغلب اعضای نمونه با بیشترین درصد حدود 61 درصد، شب‌ها به فعالیت در تلگرام می‌پردازند.

ب) یافته‌های تحلیلی

آزمون فرضیة اول: محتوای (صوتی و تصویری و چندرسانه‌ای) پیام‌های تبادل شده شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه در تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ تأثیر دارد. برای بررسی این فرضیه، از 9 گویۀ نخست پرسش‌نامه استفاده شده است.

جدول (1) آزمون دوجمله‌ای در مورد فرضیة اول

فرضیه

 

نظر

تعداد

درصد مشاهده‌شده

درصد آزمون

سطح معناداری

تأثیر محتوای صوتی، تصویری

چندرسانه‌ای تلگرام

گروه 1

کمتر یا مساوی 3

55

18

50

0.000

گروه 2

بیش از 3

245

82

جمع

 

300

100

سطح معناداری آزمون فرضیة اول کمتر از 0.05 بوده و 82 درصد از نظرها تأثیری بیش از متوسط را نشان می‌دهد که به معنای تأیید فرضیة نخست فرعی است؛ بنابراین، با اطمینان 95 درصد اعضای جامعة آماری این تحقیق بر این باورند که محتوای (صوتی و تصویری و چندرسانه‌ای) پیام‌های تبادل شده در شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه تأثیر معناداری بر تغییر روابط اجتماعی خانواده‌ها دارد.

آزمون فرضیة دوم: اشاعة فرهنگ هنجارشکنی اخلاقی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه در تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ تأثیر دارد. برای بررسی این فرضیه، از 7 گویۀ 10 تا 16 پرسش‌نامه استفاده شده است.

 

جدول (2) آزمون دوجمله‌ای در مورد فرضیة دوم

فرضیه

 

نظر

تعداد

درصد مشاهده‌شده

درصد آزمون

سطح معناداری

تأثیر اشاعة فرهنگ هنجارشکنی اخلاقی

گروه 1

کمتر یا مساوی 3

25

8

50

0.000

گروه 2

بیش از 3

275

92

جمع

 

300

100

 

سطح معناداری آزمون فرضیة دوم کمتر از 0.05 بوده و 92 درصد از نظرها تأثیری بیش از متوسط را نشان می‌دهد که به معنای تأیید فرضیة نخست فرعی است؛ بنابراین، با اطمینان 95 درصد اعضای جامعة آماری این تحقیق بر این باورند که اشاعة فرهنگ هنجارشکنی اخلاقی در شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه تأثیر معناداری بر تغییر روابط اجتماعی خانواده‌ها دارد.

آزمون فرضیة سوم: اعتیاد مجازی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه در تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ تأثیر دارد. برای بررسی این فرضیه، از 6 گویۀ 17 تا 22 پرسش‌نامه استفاده شده است.

جدول (3) آزمون دوجمله‌ای در مورد فرضیة سوم

فرضیه

 

نظر

تعداد

درصد مشاهده‌شده

درصد آزمون

سطح معناداری

تأثیر اعتیاد مجازی

گروه 1

کمتر یا مساوی 3

15

46

50

0.000

گروه 2

بیش از 3

85

254

جمع

 

300

100

 

سطح معناداری آزمون فرضیة سوم کمتر از 0.05 بوده و 85 درصد از نظرها تأثیری بیش از متوسط را نشان می‌دهد که به معنای تأیید فرضیة نخست فرعی است؛ بنابراین، با اطمینان 95 درصد اعضای جامعة آماری این تحقیق بر این باورند که اعتیاد مجازی در شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه تأثیر معناداری بر تغییر روابط اجتماعی خانواده‌ها دارد.

آزمون فرضیة چهارم: ایجاد هویت کاذب شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه در تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ تأثیر دارد. برای بررسی این فرضیه، از 4 گویۀ 23 تا 26 پرسش‌نامه استفاده شده است.

 

جدول (4) آزمون دوجمله‌ای در مورد فرضیة چهارم

فرضیه

 

نظر

تعداد

درصد مشاهده‌شده

درصد آزمون

سطح معناداری

ایجاد هویت کاذب

گروه 1

کمتر یا مساوی 3

40

13

50

0.000

گروه 2

بیش از 3

260

87

جمع

 

300

100

سطح معناداری آزمون فرضیة چهارم کمتر از 0.05 بوده و 87 درصد از نظرها تأثیری بیش از متوسط را نشان می‌دهد که به معنای تأیید فرضیة نخست فرعی است؛ بنابراین، با اطمینان 95 درصد اعضای جامعة آماری این تحقیق بر این باورند که هویت کاذب در شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه تأثیر معناداری بر تغییر روابط اجتماعی خانواده‌ها دارد.

آزمون فرضیة پنجم: اشاعة فرهنگ مدگرایی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه و تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ تأثیر دارد. برای بررسی این فرضیه، از 4 گویۀ 27 تا 30 پرسش‌نامه استفاده شده است.

جدول (5 )آزمون دوجمله‌ای در مورد فرضیة پنجم

فرضیه

 

نظر

تعداد

درصد مشاهده‌شده

درصد آزمون

سطح معناداری

اشاعة فرهنگ مدگرایی

گروه 1

کمتر یا مساوی 3

76

25

50

0.000

گروه 2

بیش از 3

224

75

جمع

 

300

100

سطح معناداری آزمون فرضیة پنجم کمتر از 0.05 بوده و 75 درصد از نظرها تأثیری بیش از متوسط را نشان می‌دهد که به معنای تأیید فرضیة نخست فرعی است؛ بنابراین، با اطمینان 95 درصد اعضای جامعة آماری این تحقیق بر این باورند که اشاعة فرهنگ مدگرایی در شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه تأثیر معناداری بر تغییر روابط اجتماعی خانواده‌ها دارد.

آزمون فرضیة ششم: گرایش به فرقه‌های نوظهور در شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه و تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ تأثیر دارد. برای بررسی این فرضیه، از 4 گویۀ 31 تا 34 پرسش‌نامه استفاده شده است.

جدول (6 )آزمون دوجمله‌ای در مورد فرضیة ششم

فرضیه

 

نظر

تعداد

درصد مشاهده‌شده

درصد آزمون

سطح معناداری

گرایش به فرقه‌های نوظهور

گروه 1

کمتر یا مساوی 3

109

36

50

0.000

گروه 2

بیش از 3

191

64

جمع

 

300

100

سطح معناداری آزمون فرضیة ششم کمتر از0.05بوده و 64 درصد از نظرها تأثیری بیش از متوسط را نشان می‌دهد که به معنای تأیید فرضیة نخست فرعی است؛ بنابراین، با اطمینان 95 درصد اعضای جامعة آماری این تحقیق بر این باورند که گرایش به فرقه‌های نوظهور در شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه تأثیر معناداری بر تغییر روابط اجتماعی خانواده‌ها دارد.

همچنین به منظور اولویت‌بندی مؤلفه‌های تأثیرگذار شبکه‌های اجتماعی بر روابط خانوادگی نیز از آزمون فریدمن بهره‌برداری شد. مقدار مربع کای به‌دست‌آمده 23.697 با سطح معناداری 0.000 است. جدول 7 رتبه‌بندی مؤلفه‌ها را بر اساس میانگین رتبه‌ای آزمون فریدمن ارائه می‌کند.

جدول (7) آزمون فریدمن در مورد رتبة عوامل

مؤلفه‌ها

میانگین رتبه

رتبه

محتوای صوتی- تصویری- چندرسانه‌ای

3.62

3

اشاعة فرهنگ هنجارشکن

3.91

2

اعتیاد مجازی

3.49

4

هویت کاذب

4.16

1

مدگرایی

3.07

5

فرقه‌های نوظهور

2.76

6

بر اساس جدول 7، از نظر جامعة آماری، شبکه‌های اجتماعی بیشترین تأثیر را بر «ایجاد هویت کاذب» و کمترین تأثیر را بر «اشاعة فرقه‌های نوظهور» دارد.

بحث و نتیجه‌گیری

تحلیل نتایج آزمون دوجمله‌ای برای فرضیة شمارة یک:محتوای (صوتی و تصویری و چندرسانه‌ای) پیام‌های تبادل‌شدة شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه در تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ تأثیر دارد؛ بیانگر این است که 82 درصد ازنظرها تأثیری بیش از متوسط را نشان می‌دهد؛ بنابراین، با اطمینان 95 درصد اعضای جامعة آماری این تحقیق بر این باورند که محتوای (صوتی و تصویری و چندرسانه‌ای) پیام‌های تبادل‌شده در شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه تأثیر معناداری بر تغییر روابط اجتماعی خانواده‌ها دارد. محسنی و همکاران (1375)، در پژوهشی به بررسی آثار استفاده از اینترنت بر انزوای اجتماعی کاربران اینترنت (در میان کاربران کافی‌نت‌های تهران) پرداخته‌اند. در این پژوهش اثرهای استفاده از اینترنت و کاربران اینترنت در کافی‌نت‌های تهران مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج به‌دست‌آمده میان زمان استفاده از اینترنت در طول شبانه‌روز و انزوای اجتماعی ارتباط معنادار و معکوس نشان می‌دهد و همچنین استفادة اجتماعی از اینترنت موجب کاهش انزوای اجتماعی می‌شود.

تحلیل نتایج آزمون دوجمله‌ای برای فرضیة شمارة سوم (اعتیاد مجازی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه در تغییر روابط اجتماعی خانواده‌های مناطق غربی تهران بزرگ تأثیر دارد)؛ بیانگر این است که 85 درصد از نظرها تأثیری بیش از متوسط را نشان می‌دهد؛ بنابراین، با اطمینان 95 درصد اعضای جامعة آماری این تحقیق بر این باورند که اعتیاد مجازی در شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه تأثیر معناداری بر تغییر روابط اجتماعی خانواده‌ها دارد. بهجت یزدخواستی، صمد عدلی‌پور و الهام کیخائی (1392)، مقاله‌ای با عنوان «حوزة عمومی و گفتگو در فضای مجازی شبکه‌های اجتماعی» (بررسی تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر گفتگوی میان فرهنگ‌ها)، به چاپ رساندند. در این مقاله تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر گفتگوی میان فرهنگ‌ها در حوزة عمومی مجازی مورد بررسی قرار گرفته است. پس از انجام بررسی‌ها و مطالعات لازم، مشخص گردید که هرچند افزایش و گسترش شبکه‌های اجتماعی مجازی امکان و زمینة گفتگو (میان فرهنگ‌ها) را ارتقا می‌دهند، تأثیر محدود و مخدوش‌کننده هم دارند و بر همین اساس، شبکه‌های اجتماعی مجازی، به‌واسطة حوزه عمومی مجازی که پدید می‌آورند، گفتگوی میان فرهنگ‌ها را محدود و مخدوش می‌کنند.

پیشنهاد‌ها

با توجه به یافته‌های تحقیق پیشنهاد می‌شود مسئولان شبکه‌های اجتماعی، متولیان و سیاست‌گذاران امور فرهنگی و اجتماعی و نیز کاربران پیام‌رسان‌های تحت تلفن همراه در تدوین قوانین مدون، به‌روز و کارامد به‌منظور اعمال نظارت در شبکه‌های اجتماعی با رویکرد پیشگیری از جرائم توسط شورای عالی نظارت بر فضای مجازی، بومی‌سازی شبکه‌های اجتماعی با به‌کارگیری از نقش تأثیرگذار نخبگان و صاحب‌نظران در شبکه‌های اجتماعی، نظارت والدین بر فرزندان و جلوگیری از عضویت آنها در گروه‌های غیرهمسان در شبکه‌های اجتماعی، تأسیس پایگاه‌های مجازی برای ارائه خدمات مشاوره‌ای دینی و اخلاقی از سوی حوزه‌های علمیه در بستر شبکه‌های اجتماعی همت گمارند.

همچنین پیشنهاد می‌شود که رسانة ملی آموزش‌های لازم را به والدین برای نظارت بر فرزندانی که از شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند ارائه دهند، آموزش‌هایی مانند اینکه والدین برای فرزندان خود برای استفاده از شبکه‌های اجتماعی زمان تعیین کنند، همچنین برنامه‌ریزی برای اوقات فراغت فرزندان از سوی والدین و برنامه‌ریزی برای استفاده از گوشی‌های همراه که فاقد قابلیت نصب پیام‌رسان‌های شبکه‌های اجتماعی هستند.

از سوی دیگر رسانة ملی خانواده و جوانان را به شرکت در فعالیت‌های اجتماعی تشویق کند و بخشی از کتاب‌های درسی را برای آشنایی نوجوانان و جوانان با فنّاوری‌های جدید و خطرهای بالقوة آن و شناسایی نیازهای جوانان از سوی سیاست‌گذاران اختصاص دهد و تولید محتوای مناسب و سالم در قالب‌های جذاب و متناسب با ذائقة نوجوانان و جوانان را گسترش دهد.

در خصوص تأثیر اشاعة فرهنگ مدگرایی شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه بر روابط اجتماعی خانواده‌ها پیشنهاد می‌گردد که الگوهای مناسب ایرانی- اسلامی از سوی متولیان امور فرهنگی با هدف جلوگیری از گسترش فرهنگ مدگرایی در جامعه (به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی) معرفی گردد و پلیس فتا با مؤسسه‌ها و گروه‌هایی که مبادرت به اشاعة فرهنگ مدگرایی غربی در شبکه‌های اجتماعی می‌کنند برخورد کند و تهیة فیلم‌های مستند آموزشی از سوی متولیان بخش رسانه و تبیین کارکردهای منفی اشاعة مدگرایی در جامعه و درنهایت در خصوص نتایج مربوط به گرایش به فرقه‌های نوظهور در شبکه‌های اجتماعی تحت تلفن همراه و تغییر روابط اجتماعی خانواده‌ها پیشنهاد می‌گردد که مبانی دینی آحاد مردم، به‌ویژه قشر نوجوان و جوان از سوی متولیان امور دینی و فرهنگی ازجمله حوزة علمیه، مساجد، پایگاه‌های بسیج تقویت گشته و استفاده از فضا و بستر ایجادشده در فضای شبکه‌های مجازی از سوی متولیان امور دینی برای تبلیغ دین مبین اسلام و تنویر افکار عمومی صورت پذیرد.



[1]. خانواده «برگردان واژة لاتین Family از ریشة Familia به معنای «برده» و «مستخدم» گرفته شده است. این تحوّل لغوی تحوّل مفهومی را نیز می‌رساند؛ بدین معنا که در گذشته، نظام خانواده گسترده بوده و شامل غیر اعضای خانواده نظیر خدمتکار هم می‌شده و امروزه به نظام هسته‌ای تبدیل شده است. خانواده هسته‌ای مبتنی بر رابطة نسبی یا سببی میان اعضای خانواده است (اعزازی، 1376: 10).

[2]. Engels

[3]. Karlsson

[4]. Gidenz

[5]. kuen

[6]. G.Gerbner

[7]. J.Kapla

[8]. M.Diflor

[9]. Biruokuf

[10]. Kaplan

[11]. Pil

[12]. Iyalant

[13]. Hal

[14]. Parsonz

[15]. Yang

[16]. در نرم‌افزار SPSS نسخه 22 به سهولت این محاسبه انجام‌پذیر است و می‌توان ابتدا با ANALYSIS سپس SCAIL و انتخاب گزینة Reliability Analysis و انتقال متغیرها از جعبة سمت چپ به جعبة سمت راست و درنهایت انتخاب گزینه OK آلفای کرونباخ محاسبه می‌گردد.

قرآن کریم##آذرخش، سمیه و سپیده آذرخش (1392). شبکه‌های اجتماعی در محیط وب 2، تهران: آتی‌نگر##اعزازی، شهلا (1376)، جامعه‌شناسی خانواده، تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان##بیریوکوف. ن.س (1372). تلویزیون و دکترین‌های آن در غرب. ترجمة محمد حافظی، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‏ها##تقوی، نعمت‌الله (1356). گفتاری چند در جامعه‌شناسی خانواده، تبریز: شمس##ساروخانی، باقر (1375). «جامعه شناسی خانواده»، تهران##ضیایی‌پرور، حمید (1390). «فضای مجازی، شبکه‌های اجتماعی و افکار عمومی،» مجموعه مقالات نخستین همایش ملی افکار عمومی و امنیت اجتماعی (جلد اول)، تهران: معاونت اجتماعی ناجا##کاملی، محمدجواد و سیدمهدی الوانی (1389). شبکه‌ها و خط‌مشی گذاری عمومی (الزام سازمان‌های عصر اطلاعات)، تهران: دانشگاه علوم انتظامی##کلاهچیان، محمود (1390). «تأثیر شبکه‌های مجازی بر افکار عمومی و امنیت اجتماعی،» مجموعة مقالات نخستین همایش ملی افکار عمومی و امنیت اجتماعی (جلد اول)، تهران: معاونت اجتماعی ناجا## کلاهچیان، محمود (1391). «اثرات فنّاوری‌های نوین اطلاعاتی و ارتباطی بر افکار عمومی،» مجموعه نشست‌های همایش افکار عمومی و امنیت اجتماعی، تهران: معاونت اجتماعی ناجا##کوئن، بروس (1378). درآمدی به جامعه‌شناسی، ترجمة محسن ثلاثی، تهران: توتیا##کاتوزیان، ناصر (1371). حقوق مدنی خانواده، ج 1، تهران: بهمن برنا##گیدنز، آنتونی (1383). جامعه‌شناسی، ترجمة منوچهر صبوری، تهران: نی##موسوی‌نسب، لیلا (1390). «بررسی تأثیر عضویت در شبکه‌های اجتماعی مجازی بر سرمایة اجتماعی کاربران آن (مطالعةموردی: شبکة اجتماعی مجازی فیس‌بوک)،» پایان‌نامة کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی##مولاناپور، رامین (1391). وب 2 و بازاریابی مبتنی بر وب 2، تهران: آتی‌نگر##نصرالله‌زاده جواد، عبدالله هندیانی (1391). مجموعه نشست‌های همایش افکار عمومی و امنیت اجتماعی، تهران: معاونت اجتماعی و ارشاد ناجا##نیری، هومن (1389). «شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و مشارکت سیاسی،» پایان‌نامة کارشناسی ارشد، تهران: گروه علوم سیاسی دانشگاه تهران##ولوی، محمدرضا (1391). «فضای مجازی، شبکه‌های اجتماعی و افکار عمومی،» مجموعه نشست‌های همایش افکار عمومی و امنیت اجتماعی، تهران: معاونت اجتماعی ناجا##یاسمی‌نژاد، عرفان و اکرم آزادی سرابله (1392). مبانی امنیت در اینترنت، تهران: پلیس فتا##Engels, F (1973). The Origin of the Family, Private Property and the State, New York: International Publishers##Karlsson, G (1963). Adaptability and Communication in Marriage, Ottawa: (N.J) Bedminster Press,2nd edition##Young, K. S. (1999). Internet addiction: Evaluation and treatment.Student BMJ##