آسیب‌شناسی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن همراه در بحران‌های اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علوم انتظامی

چکیده

زمینه و هدف: در سال‌های اخیر و به موازات پیشرفت روزافزون رسانه‌های نوین ارتباطی، جوامع انسانی در بستر ارتباط‌های اجتماعی خود با ظهور پدیده‌ای به نام شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه روبه‌رو شده که به عامل محوری در عرصۀ اطلاع‌رسانی تبدیل شده‌اند. یکی از پیامدهای این نوع اطلاع‌رسانی، فراهم کردن حرکت‌های جمعی و ایجاد بحران‌های اجتماعی است. این شبکه‌ها با استفاده از توانمندی خود در زمینة تبادل اطلاعات و اقدام‌هایی از قبیل انتقال موضوع‌ها و سوژه‌های خاص و شایعه‌پراکنی، ضمن هدایت افکار عمومی، بحران‌های اجتماعی را ایجاد یا تشدید می‌کنند؛ بنابراین، این پژوهش با هدف تبیین نقش اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه در بحران‌های اجتماعی انجام شده است.
روش‌شناسی: تحقیق حاضر از نظر هدف و ماهیت، کاربردی و از حیث روش اجرا، پیمایشی است. برای جمع‌آوری داده‌ها، از روش میدانی و از ابزار پرسش‌نامۀ محقق ساخته استفاده شد و پرسش‌نامه توسط جامعة آماری شامل 106 نفر از مدیران و کارشناسان مرکز رصد فضای مجازی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، وزارت اطلاعات، مرکز رصد فضای مجازی پاوا ناجا، مدیران و کارشناسان معاونت امنیت پاوا ‌ناجا و پلیس فتای ناجا تکمیل شده است؛ درنهایت، نسبت به تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از روش آزمون‌های معتبر آماری اقدام شده است.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: نتایج مطالعه نشان می‌دهد «سرعت در انتقال اطلاعات توسط اغتشاشگران» با میانگین 40/4 بیشترین نقش را در اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه در ایجاد بحران‌های اجتماعی دارد. همچنین، «اطلاع‌رسانی» شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه با «ایجاد بحران‌های اجتماعی» 6/43 درصد ضریب هم‌بستگی دارد و به میزان 19 درصد از واریانس، ایجاد بحران‌های اجتماعی را تبیین می‌کند.

تازه های تحقیق

*

کلیدواژه‌ها


مقدمه

امروزه مردم به‌طور اساسی از طریق رسانه‌ها اطلاعات دریافت می‌کنند فعالیت رسانه‌ها در عرصة اطلاع‌رسانی و تبلیغ‌ها، آنها را به عاملی محوری برای شکل‌دهی افکار عمومی در جوامع معاصر تبدیل کرده است. رسانه‌ها با توجه به قدرتی که در جذب تودة مخاطبان در فرآیند شکل‌دهی به افکار عمومی دارند؛ نقش فراوان در بحران‌ها و کشمکش‌های اجتماعی؛ سیاسی و بین‌المللی ایفا می‌کنند. البته درک عمومی جامعه و واکنش‌های تشدیدکننده و یا ثبات‌بخش توده‌ها در قبال بحران به‌طورانحصاری در اختیار رسانه‌ها نیست اما رسانه‌ها در این زمینه به عنوان یکی از عوامل مهم و بازیگران اجتماعی مطرح هستند (صلواتیان، 1389: 74). در قرن بیست‌و‌‌‌یک که با نام هزارة فنّاوری اطلاعات شناخته می‌شود وسایل ارتباط‌جمعی نقش بسیار مهم و پر‌رنگی دارند، به‌نحوی‌که وظایف و نقش‌های زیادی را بر عهده گرفته‌اند و نهادهایی را نیز به مقابله می‌خوانند. در بین وسایل ارتباط‌جمعی در این هزاره، آنکه از همه مؤثر‌تر و بااهمیت‌تر است اینترنت است که به صورت فراگیری استفاده از آن رو به گسترش است. از بین تمام امکاناتی که اینترنت به مخاطبان خود ارائه می‌دهد؛ استفاده از شبکه‌های اجتماعی رو به گسترش است (خلیلی، 1392: 1).

تمایل بشر به اجتماعی بودن و اجتماعی زندگی کردن، وی را بر آن داشت تا محیط اینترنت را به یک جامعة مجازی تبدیل کند. شبکه‌های اجتماعی مجازی نسلی جدید از صفحه‌های اینترنتی هستند که بر اساس نیاز مخاطبان طراحی شده است. افراد با ورود به این‌گونه شبکه‌های مجازی وارد دنیای جدیدی می‌شوند که نشئت‌گرفته از فضای واقعی بوده و رویدادها و بحث‌ها، حول‌وحوش دل‌مشغولی‌های انسان معاصر در دنیای واقعی است (قیاسی، 1392).

ازآنجایی‌که اساس و بنیاد امنیت در هر جامعه‌ای بر انسان استوار است و اعمال و رفتار انسان هم پیرو ادراک و فهم او از جهان و مسائل و موضوع‌های آن است نقش رسانه‌ها به عنوان بازوی نیرومند و بلامنازع برای مدیریت ادراک انسان‌ها و مهندسی اجتماعی را بایستی بیشتر موردتوجه قرار داد چرا که جایگاه رسانه‌ها در مطالعات امنیتی که شاید بتوان آن را «امنیت نرم» یاد کرد، مهم است. رسانه‌ها و گسترش روزافزون حوزة عملکرد و تأثیر‌های آنها تهدیدها و فرصت‌هایی در اختیار کشورها و تحلیل‌گران امنیت کشورها می‌گذارند. همان‌طور که فرماندة معظم کل قوا، سیاه‌نمایی و تاریک جلوه دادن اوضاع کشور را از روش‌های شناخته‌شدة دستگاه رسانه‌ای غرب و صهیونیزم برای متوقف کردن مسیر ملت ایران خواندند و خاطرنشان کردند: «ملت ضمن بی‌اعتنایی به این سیاه‌نمایی‌ها، آگاه است که برای رسیدن به آیندة تابناک کشور، نباید دچار غفلت شد و یا به خواب رفت». ایشان همچنین، با اشاره به تبلیغ‌های پرحجم و گستردة رسانه‌ها و دستگاه‌های تبلیغاتی جبهه دشمن عنود و شرور، تحت هدایت شبکه صهیونیستی جهانی، تأکید کردند: «هدف اصلی تبلیغ‌های متراکم، القای این دروغ بزرگ بود که ملت شجاع، مؤمن و امتحان دادة ایران، نسبت به انقلاب، اسلام و اهداف والای خود سست و بی‌انگیزه شده است». امروزه در دنیایی زندگی می‌کنیم که ابزارهای ارتباطی همچون رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی به صورت نهادی ثابت و جزء جدایی‌ناپذیر زندگی مردم درآمده‌اند؛ بنابراین، تسلط بر این رسانه‌ها می‌تواند تا اندازۀ زیادی تسلط بر فرهنگ، اعتقاد و نظر‌های سیاسی و اقتصادی مخاطبان محسوب شود و این واقعیتی است که جهانیان به‌خصوص مخالفان داخلی و خارجی ایران سال‌هاست آن را دریافته و در مقاطع مختلفِ زمانی و به هر بهانه‌ای افکار عمومی اقوام را به سمت‌وسویی که می‌خواهند سوق می‌دهند تا بتوانند با براندازی نرم و ایجاد اغتشاش‌های داخلی از حرکت روبه‌جلو و پیشرفت جمهوری اسلامی ایران جلوگیری نمایند. به همین سبب برای جلوگیری از تبلیغ‌های سوء و ترویج افکار مخرب و غلط، ضرورت دارد که تهدید‌ها و آسیب‌های رسانه‌ها به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی را شناخته و با تقویت رسانه‌های داخلی و نظارت فضای مجازی از تکرار اعتراض‌های به وجود آمده با ارائة راه‌کارها و روش‌های مناسب مقابله و از هدف‌های شبکه‌های اجتماعی مخالف جلوگیری کرد. ازاین‌رو این امر، محقق را بر آن داشت تا کار تحقیق را با هدف «نقش اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه در بحران‌های اجتماعی (آسیب‌شناسی شبکه‌های اجتماعی بر پایة تلفن‌همراه در بحران‌های اجتماعی)» اقدام و درنهایت با ارائه پیشنهادهایی در شناسایی، نظارت و مدیریت آسیب‌های شبکه‌های اجتماعی را بر پایة تلفن‌همراه در بحران‌های اجتماعی مورد مطالعه قرار دهد.

مبانی نظری: شبکه‌های اجتماعی یکی از پدیده‌های اصلی در فضای مجازی و در بستر اینترنت، ظهور و رشد انبوه رسانه‌های اجتماعی است. رسانة اجتماعی[1] به ابزارها و سکوی رایانش‌های (پلت‌فرم)‌ برخط اطلاق می‌شود که افراد برای به اشتراک‌گذاری عقاید و تجارب شامل عکس، فیلم‌، موسیقی، بینش و برداشت خود از هر یک استفاده می‌کنند. رسانة اجتماعی می‌تواند اشکال گوناگونی اعم از متن، تصویر، صدا یا فیلم را به خود بگیرد. کلید آن، افراد هستند و نه سازمان‌ها که از این شکل‌ها استفاده و آنها را نظارت می‌کنند (آذرخش و آذرخش، 1392: 15-14). رسانه‌های اجتماعی را می‌توان در هفت گروه دسته‌بندی کرد. شبکه‌های اجتماعی، وبلاگ‌ها، ویکی‌ها، پادکست‌ها، فروم‌ها، کام‌یونیتی‌های محتوایی و میکروبلاگ‌ها هفت نوع رسانه‌های اجتماعی محسوب می‌شوند. علاوه بر اینها برخی سایت‌های «دنیای مجازی» از قبیل سکند‌لایف[2] را هم گونة دیگری از رسانه‌های اجتماعی می‌دانند که در سال‌های آینده گسترش بیشتری خواهند داشت.

اصطلاح شبکه‌های اجتماعی را برای نخستین‌بار چی‌ای‌بارنز[3] در سال 1954 طرح کرد و از آن پس به‌سرعت به شیوه‌ای کلیدی در تحقیقات و مطالعات بدل گشت. در نظریة شبکة اجتماعی سنتی، یک شبکة اجتماعی به این صورت تعریف می‌شود: مجموعه‌ای از نهادهای اجتماعی شامل مردم و سازمان‌ها که به وسیلة مجموعه‌ای از روابط معنا‌دار اجتماعی به‌هم متصل‌اند و با هم در به اشتراک گذاشتن ارزش‌ها تعامل دارند. شکل سنتی خدمت شبکة اجتماعی بر انواع روابط همچون دوستی‌ها و روابط چهره‌به‌چهره متمرکز است اما خدمات شبکة اجتماعی امروزه بیشتر بر جامعة مجازی برخط و ارتباط‌های رایانة واسط متمرکز است (معمار و دیگران، 1391)؛ بر این اساس، شبکه‌های اجتماعی به مجموعه‌ای از افراد که به صورت گروهی با یکدیگر ارتباط داشته و مواردی مانند اطلاعات، نیازمندی‌ها، فعالیت‌ها و افکار خود را به اشتراک بگذارند، اطلاق می‌شود.

شبکه‌های اجتماعی اینترنتی (مجازی)، پایگاه یا مجموعه پایگاه‌هایی هستند که امکانی فراهم می‌آورد تا کاربران بتوانند علاقه‌مندی‌ها، افکار و فعالیت‌های خودشان را با دیگران به اشتراک بگذارند و دیگران هم در این افکار و فعالیت‌ها با آنان سهیم شوند. یک شبکة اجتماعی، مجموعه‌ای از خدمات مبتنی بر وب است که این امکان را برای اشخاص فراهم می‌آورد که توصیف‌های عمومی یا خصوصی برای خود ایجاد نمایند یا با دیگر اعضای شبکه ارتباط برقرار کنند، منابع خود را با آنها به اشتراک بگذارند و از میان توصیف‌های عمومی دیگر افراد، برای یافتن اتصال‌های جدید استفاده کنند (بوید و الیسون به نقل از معمار و دیگران، 1391). در شبکه‌های اجتماعی مجازی، مفهوم کاربر، جانشین مفهوم سنّتی مخاطب می‌شود؛ چرا که در این شبکه‌ها روابط از نوع تعاملی است. به‌این‌ترتیب، کاربر فقط مصرف‌کنندة محتوا نیست، بلکه خود در فرایندی جمعی و غیرمتمرکز به تولید محتوا می‌پردازد. کاربران می‌توانند با استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی، وبلاگ‌ها، میکرو وبلاگ‌ها، پادکست‌ها و سایر گونه‌های رسانة اجتماعی، محتوای تولیدی خود را منتشر کنند و رسانه‌های شخصی داشته باشند (جعفرپور، 1390). با توجه به آنچه اشاره شد، می‌توان تفاوت میان شبکه‌های اجتماعی مجازی و رسانه‌های سنّتی را در پنج متغیر ذیل تقسیم‌بندی کرد:

1. دسترسی[4]: رسانه‌های اجتماعی به‌طورذاتی تمرکززدایی شده‌تر و کمتر سلسله‌مراتبی هستند و با نقاط متعدد تولید و مصرف، مشخص می‌شوند؛ 2. قابلیت دسترسی[5]: رسانه‌های اجتماعی مجازی به‌طور رایگان یا با هزینة ناچیز در دسترس عموم مردم هستند؛ 3. سهولت استفاده[6]: اغلب تولید‌های رسانه‌های اجتماعی، به مهارت‌ها و آموزش اختصاصی نیاز ندارد و هرکسی با دسترسی به اینترنت می‌تواند زمینة تولید رسانه‌های اجتماعی را به‌کار بیندازد؛ 4. سرعت[7]: در رسانه‌های اجتماعی، امکان پاسخ‌های تا حدودی فوری وجود دارد و تنها مشارکت‌کنندگان، تعیین کنندة هر تأخیری در پاسخ هستند؛ 5. استمرار[8]: تولید‌های رسانه‌های اجتماعی را می‌توان تا حدودی فوری با گذاشتن اظهارنظر یا ویراستاری تغییر داد (جعفرپور، 1390).

با توجه به موارد پنج‌گانه، چنین نتیجه می‌شود که ازجمله ویژگی‌های مهم شبکه‌های اجتماعی مجازی، قدرتی است که کاربران آنها در سراسر دنیا در تولید، انتخاب، تنظیم و انتشار اطلاعات و محتوای رسانه‌ای دارند. این ویژگی نه‌تنها، مفهوم و ماهیت مخاطب را در عرصة ارتباط‌های جمعی به‌کلی تغییر داده، بلکه موجب شده است که امر نظارت و مدیریت محتوا با مشکل مواجه شده و فرایند هدایت افکار عمومی را تا حد زیادی از دست مدیرانِ پشت پرده در جامعه و رسانه‌های عمومی خارج کند (جعفرپور، 1390).

شبکه‌های اجتماعی در ایران: برای نخستین‌بار نام ایرانی‌ها در رتبه‌بندی فنّاوری‌های اینترنتی با نام وبلاگ عجین شد. آنان توانستند در سال 1383 و 1384، رتبة چهارم وبلاگ‌های جهان را به‌دست آورند (ضیایی‌پرور، 1388). نتیجة‌ یک نظر‌سنجی در 24 کشور جهان در سال 2010 نشان می‌دهد، در سراسر جهان به‌طور متوسط از هر 10 کاربر اینترنت، شش نفر از شبکه‌های اجتماعی بازدید می‌کنند؛ بنابراین، استقبال کاربران ایرانی از این سایت‌ها، بسیار قابل‌توجه و تأمل است. بر اساس آمار الکسا[9]، فیس‌بوک یکی از 10 سایت برتر مورد استفاده ایرانیان در فضای وب است. بی‌تردید این میزان اقبال به شبکه‌های اجتماعی مجازی و علاقه به تداوم تعامل‌های شبکه‌ای باوجود ممنوعیت قانونی دسترسی کاربران به برخی از این شبکه‌ها، قابل‌تأمل و بررسی است (شهابی و بیات، 1391). برای نمونه، علل گرایش جوانان ایرانی به فیس‌بوک، عواملی همچون آزادی در ارتباط، تسهیم اطلاعات، نظارت اطلاعات، جریان آزاد ارتباطات، دانسته و مهم‌ترین معیارهای ارتباطی کاربران ایرانی، مشابهت سنی، تحصیلات، مشابهت فرهنگی، عقاید مذهبی مشترک، عقاید سیاسی مشترک و سطح اقتصادی مشابه بیان شده است (کیا و نوری مرادآبادی، 1391).

گستردگی بهره‌مندی از این شبکه‌ها در کشورمان، حساسیت و توجه بیش از پیش مسئولان و برنامه‌ریزان فرهنگی و اجتماعی را می‌طلبد. این گسترة روبه فزونی به‌گونه‌ای است که سبک جدیدی از زندگی را در میان اقشار گوناگون، به‌ویژه جوانان، پدید آورده است که گاهی با هنجارهای فرهنگی و اصیل جامعه فاصله دارد (زارعی و خداداد‌شهری، 1393). به دلیل استقبال بی‌نظیر و گستردة کاربران از این شبکه‌ها و بازدید دائمی هر یک از آنان از صفحه‌های خود در شبکه‌ها، اجتماع آنان توانسته است نقش بسیار مؤثر و گسترده‌ای را در ایجاد اجتماعات، تحول‌ها و بحران‌ها با اغراض صحیح یا ناصحیح ایجاد کند؛ همچنان که اطلاع‌رسانی خوب و مناسب از همین روش نیز توانسته است در جلوگیری از بروز بحران‌ها و حوادث مؤثر بیفتد. سرعت زیاد در تبادل اطلاعات و اخبار و وابستگی نداشتن به آداب و قواعد دست‌و‌پاگیر اطلاع‌رسانی و اخبار، ازجمله ویژگی‌های مهم در این چرخه بوده است (اکبری، 1389).

پیامدهای منفی شبکه‌های اجتماعی: بهره‌مندی از خدمات شبکه‌های اجتماعی مجازی، روز‌به‌روز محبوبیت بیشتری می‌یابد و در میان کاربران گوناگون، جوانان و نوجوانان طیف وسیعی از آنها هستند. از آنجا که هویتی که افراد برای خود در این شبکه‌ها تعریف می‌کنند، نمی‌تواند واقعی باشد و هیچ مرجعی نیز وجود ندارد که بتواند هویت صحیح آنها را تأیید کند، این شبکه‌ها به یکی از محیط‌های خوب برای سودجویان تبدیل شده است. همچنین مواردی مانند شکل‌گیری و گسترش شایعه‌ها و اخبار کذب، تبلیغ‌های ضد دینی و القای شبهات، نقض حریم خصوصی افراد، انزوا و دور ماندن از محیط‌های واقعی اجتماع و تأثیر‌های منفی رفتاری را می‌توان از پیامدهای منفی این شبکه‌ها دانست (سلیمانی‌پور، 1389).

بسیاری از شبکه‌های اجتماعی، به‌طور غیر‌مستقیم به نهادهای دولتی و دستگاه‌های جاسوسیِ وابسته یا ناخواسته کارکرد جاسوسی پیدا کرده‌اند و گاهی اطلاعات کاربرانشان به وسیلة سازمان‌های امنیتی، مورد سوءاستفاده قرار می‌گیرد (فهیم، 1392). در سال‌های اخیر جنگ نرم بر ضد ایران با بهره‌مندی از شبکه‌های اجتماعی و فنّاوری‌های مبتنی بر وب‌2، جنبه‌های جدید و عمیقی یافته است. به اذعان مقام‌های رسمی کشور، سایت‌هایی مانند فیس‌بوک، یوتیوب و توییتر در برقراری ارتباط‌های اغتشاشگران رخدادهای پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم در ایران، نقش اثرگذاری داشته‌اند (ضیایی‌پرور، 1388)؛ بنابراین، بخشی از پیامدهای منفی شبکه‌های اجتماعی، ناشی از ماهیت ذاتی و نظارت‌ناپذیر بودن این شبکه‌هاست و برخی دیگر به سوءاستفادة محافل رسمی و غیررسمی حاضر در این شبکه‌ها مربوط می‌شود. هر یک از این جنبه‌ها به دقت نظر و بررسی دقیق و علمی نیاز دارد و نیازمند اطلاع‌رسانی به افراد، به‌ویژه جوانان و نوجوانانی است که در این زمینه تجربة کافی ندارند و در معرض انواع آسیب‌های فردی و اجتماعی قرار دارند (زارعی و خداداد‌شهری، 1393).

شبکه‌های اجتماعی در تلفن ‌همراه: یکی از دستاوردها در فضای مجازی، شبکه‌های اجتماعی مجازی بر بستر تلفن همراه (موبایل) است که با سرعت در حال جایگزینی با شبکه‌های اجتماعی سنتی است (مهانیان و مجردی، 1393). در سال‌های اخیر، با ارائة‌ نسل‌های جدید تلفن‌ها و تبلت‌های هوشمند به بازار، شبکه‌های اجتماعی و نرم‌افزارهای اجتماعی وارد تلفن‌های همراه شدند و توانستند کاربران زیادی را جذب کنند. علاوه بر این، ارائة نسل‌های سه و چهار شبکة تلفن همراه، زیرساخت ارتباطی موردنیاز برای توسعة رسانه‌ها و نرم‌افزارهای اجتماعی را در تلفن همراه فراهم کرد. نسل جدید شبکة تلفن همراه با رویکرد چندرسانه‌ای است. تری‌جی برخلاف جی‌اس‌ام که نسلی برای انتقال صدا و اطلاعات بود، سرعت بالا برای انتقال چندرسانه‌ای را فراهم می‌سازد. در نسل سوم همه‌چیز در قالب اطلاعات دیجیتال منتقل می‌شود. با سرعت بالایی که در تلفن‌های نسل سوم پیش‌بینی‌شده ‌است، امکاناتی از قبیل تلفن‌های تصویری بی‌سیم، با کیفیت مناسب مقدور خواهد بود.

نسل چهارم، یک راه‌حل جامع بر مبنای IP برای انتقال صدا، تصویر و داده استفاده می‌کند و بر پایة اصل هرجا و هرزمان، داده‌ها را با سرعتی بسیار بالاتر از نسل‌های قبل در اختیار کاربر قرار می‌دهد. در نسل چهارم، برای ارتباط در حال حرکت، مانند استفاده در قطار یا خودرو، حداکثر سرعت 100 مگابیت در ثانیه و برای ارتباط‌های تا حدودی ثابت و بدون جابه‌جایی، مانند کاربران پیاده‌رو یا ساکن، یک گیگابیت در ثانیه است؛ بنابراین، عوامل گوناگونی مانند پیشرفت و توسعة شبکه‌های اجتماعی مجازی، نرم‌افزار‌ها و اپلیکیشن‌های متنوع و گسترش زیرساخت‌های ارتباطی، به‌ شکل روزافزونی موجب توسعة رسانه‌های اجتماعی در تلفن‌های همراه می‌شود. در سال‌های اخیر، نرم‌افزارهای اجتماعی مختلفی برای سکوی رایانش (پلت‌فرم‌) تلفن‌های هوشمند توسط شرکت‌ها عرضه شد. همچنین شبکه‌های اجتماعی اینترنتی مانند فیس‌بوک، نسخة تلفن‌همراه خود را به کاربران عرضه کرده‌اند. شبکه‌های اجتماعی برخط، نسل جدیدی از وب‌سایت‌ها یا اپلیکیشن‌های تلفن همراه هستند که در آنها کاربران اینترنتی حول محور مشترکی به‌صورت مجازی دور یکدیگر جمع می‌شوند و اجتماع‌های برخط را تشکیل می‌دهند (ابراهیمی، 1393).

شبکة اجتماعی تلفن‌همراه مکانی است که افراد با علائق مشترک به‌ وسیلة تلفن‌های همراه یا تبلتشان با دیگران ارتباط دارند؛ مانند شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر وب، شبکه‌های اجتماعی تلفن‌همراه در اجتماع‌های مجازی قرار دارند. گرایش جدید وب‌سایت‌های شبکه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوک، ایجاد اپلیکیشن‌های تلفن‌همراه برای دسترسی فوری و آنی کاربرانشان از طریق گوشی‌هایشان است. هر روزه بیشتر و بیشتر مرز میان وب و تلفن‌همراه محو می‌شود. همان‌طور که اپلیکیشن‌های تلفن‌های همراه از سایت‌های شبکه‌های اجتماعی موجود برای ایجاد اجتماع‌های بومی استفاده می‌کنند، شبکه‌های اجتماعی نیز از خصوصیت‌ها و قابلیت‌های تلفن‌های همراه و در دسترس بودن آنها بهره می‌گیرند. همان‌طور که وب تلفن‌همراه از فنّاوری‌های اختصاصی تلفن‌همراه و شبکه‌ها به دسترسی کامل به اینترنت تکامل یافته است. تمایز به انواع زیر تغییر یافته است:

1. شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر وب برای دسترسی به تلفن‌همراه از طریق مرورگرهای تلفن‌همراه و نرم‌افزارهای کاربردی تلفن‌های هوشمند گسترش یافته است؛ 2. شبکه‌های اجتماعی محلی تلفن‌همراه با تمرکز بر استفاده از تلفن‌همراه مانند اجتماع‌های تلفن‌همراه، خدمات مبتنی بر مکان و واقعیت افزوده، نیازمند ابزارها و فنّاوری‌های تلفن‌همراه هستند. خدمات مبتنی بر مکان، طبقه‌ای کلی از خدمات سطح برنامه هستند که از اطلاعات مکان برای نظارت ویژگی‌ها استفاده می‌کنند. به‌این‌ترتیب، خدمات مبتنی بر مکان، یک خدمت اطلاعاتی است و استفاده‌های زیادی در شبکه‌های اجتماعی امروزی به‌عنوان خدمات سرگرمی دارند که با تلفن‌های همراه و از طریق شبکه‌های تلفن‌همراه قابل‌دسترسی‌اند و از اطلاعات موقعیت جغرافیایی تلفن‌های همراه استفاده می‌کنند. خدمات مبتنی بر مکان، در زمینه‌های متعددی استفاده می‌شوند؛ مانند سلامت، جستجوی اشیای داخلی، سرگرمی، کار و زندگی شخصی و... (ابراهیمی، 1394).

سایت‌های شبکه‌های اجتماعی تلفن‌همراه: سایت‌های شبکه‌های اجتماعی تلفن همراه به کاربران امکان ساخت پروفایل، ارسال و دریافت پیام به‌وسیلۀ تلفن یا رایانه و بازدید از نسخۀ «موبایل‌سایت» را می‌دهد. الگو‌های مختلفی وجود دارد که توسط سایت‌های شبکه‌های مختلف اقتباس شده‌اند. بسیاری از این سایت‌ها، تمام ویژگی‌ها را در یک ویژگی منحصربه‌فرد دارند یا ویژگی خاصی که دیگر سایت‌ها آن را ندارند، اما عملکرد اصلی سایت به‌طوردقیق شبیه دیگر خدمات است. تمام این سایت‌ها را بر اساس الگو‌های تجاری زیر می‌توان دسته‌بندی کرد:

1. خدمات دوست‌یابی: این سایت‌ها مشابه‌ همتایان برخط خود هستند. کاربران، یک پروفایل ایجاد می‌کنند و با پروفایل‌های دیگر به‌صورت برخط ربط داده می‌شوند؛

2. سایت‌های شبکه‌سازی: این سایت‌ها از شبکه‌سازی استفاده می‌کنند. بسیاری از این سایت‌ها ازوب‌گاه تلفن‌همراهِ سایت‌های شبکة اجتماعی موفق مانند فیس‌بوک استفاده می‌کنند. آنها تعداد زیادی از عملکردها شامل پست‌های چندرسانه‌ای، اشتراک‌گذاری پیام‌های فوری و... را عرضه می‌کنند. بسیاری از این سایت‌ها، تماس‌های بین‌المللی ارزان و امکانات پیام کوتاه را عرضه می‌کنند؛

3. اطلاع مکان: این نوع برچسب‌زنی مکان برای ارائة اطلاعات محیطی دربارة کاربر و محتواست. این شبکه‌ها به کاربران اجازه می‌دهد مکان‌های خاصی را با اطلاعات برچسب‌زنی کنند. این نرم‌افزارها شبیه رادار هستند. آنها از مزایای علاقة رو‌به‌رشد مردم به خدمات مبتنی بر مکان با نگه‌داشتن رد تمام تماس‌ها بهره می‌گیرند. این مسئله به شخص این امکان را می‌دهد بداند چه کسانی نزدیک او هستند؛

4. اشتراک رسانه‌ای: این نوع را می‌توان نوع پیشرفتة مقولة ارسال متن گروهی دانست. به جای پیام‌های متنی، فایل‌های صوتی و تصویری میان گروه انتقال داده می‌شود؛

5. بازی اجتماعی: این نوع بر اساس ارتباط مردم به‌وسیلة بازی‌های چندکاربره و یا بازی‌های تک‌کاربرة رقابتی است (ابراهیمی، 1394).

کارکرد‌های شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه: شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه، همچون شبکه‌های اجتماعی در جهان عینی و واقعی، هدف‌ها، کارکردها و نقش‌هایی دارند. در ذیل برخی از کارکردهای آنها اشاره می‌شود.

کارکرد آموزشی: شبکه‌های اجتماعی، طیف وسیعی از کودکان، نوجوانان، دانش‌آموزان، دانشجویان و حتی استادان دانشگاه را در بر می‌گیرند؛ ازاین‌روی، مشاهدة صفحة استادان دانشگاه یا کارشناسان و متخصصان فنون و حوزه‌های مختلف، فواید بسیاری برای طالبان علم خواهد داشت. افزون بر آن بسیاری از بانک‌های اطلاعاتی و پایگاه‌های علمی در شبکه‌های اجتماعی مشهور، صفحه‌هایی به خود اختصاص داده‌اند که با مراجعه به آن، می‌توان از تازه‌های علم در آن پایگاه‌ها آگاه شد. همچنین از دیگر جنبه‌های آموزشی این پایگاه‌ها می‌توان به فراگیری زبان با عضویت در چنین شبکه‌هایی اشاره کرد. کاربران با کاربرد زبان اصلی در این پایگاه‌ها و نگاشتن مطالبی به زبان اصلی، سرعت بیشتری در فراگیری زبان پیموده‌اند.

کارکرد تجاری: شبکه‌های اجتماعی از پر ازدحام‌ترین پایگاه‌ها در وب به‌شمار می‌روند و بدیهی است که مکان مناسبی برای تبلیغ، یا عرضة کالا و خدمات خواهد بود. گذشته از آن، ساختار تعاملی و ارتباطی پایگاه‌های شبکة اجتماعی، فضای مناسبی برای ارتباط مجازی بین شرکت‌های تجاری به‌وجود می‌آورد؛ به‌گونه‌ای که نخستین شبکه‌های اجتماعی چنین کارکردهایی داشتند. کاربران، تجار و شرکت‌های کوچک و بزرگ می‌توانند از حضور بی‌شمار کاربران در این پایگاه‌ها بهره ببرند؛ و پایگاه‌های دل‌خواه خود را به اشتراک بگذارند؛ کاربران دیگر شبکه‌های اجتماعی را به پایگاه‌های خود پیوند دهند؛ دربارة کالا یا خدمات شرکت خود نظرسنجی کنند؛ با نگاشتن مقاله یا مطالبی، محصول‌های خود را معرفی کنند و یا محصول‌های خود را در معرض فروش مستقیم کاربران قرار دهند.

کارکرد سیاسی: به سبب ویژگی پر‌ازدحام بودن شبکه‌های اجتماعی، احزاب و گروه‌های سیاسی، می‌توانند استفادة بسیار زیادی از این بستر داشته باشند. این ویژگی سبب شده بسیاری از احزاب در دوران انتخابات، در شبکه‌های اجتماعی، صفحه‌هایی برای خود ایجاد کنند و در آن به معرفی کاندیداهای خود بپردازند. همچنین این فضا، برای تخریب بعضی چهره‌ها و نامزدهای انتخاباتی رقیب، نیز بسیار به‌کار گرفته می‌شود. افزون بر آن بسیاری از کشورهای قدرتمند از طریق شبکه‌های اجتماعی به ایجاد تفرقه و هرج‌ومرج در کشورهای غیر هم‌پیمان با خود می‌پردازند و فضای آن کشورها را به نفع خود ملتهب می‌کنند.

کارکرد فرهنگی: این قابلیت که یک جوان بتواند با همسن ‌و سال‌های خود در کشورهای دیگر جهان ارتباط برقرار کند، باعث می‌شود تا این شبکه‌ها به مکانی تبدیل شوند که در آنها بتوان فرهنگ، آداب و رسوم، ارزش‌ها، باورها و اعتقاد‌های خود و کشور و آیین خود را به دیگر کشورها معرفی کرد و به اشتراک گذارد. همچنین می‌توان به طرح ایده‌های جدید برای گسترش جامعه پرداخت و دربارة آن بحث کرد.

کارکرد اطلاع‌رسانی: رسانه‌های اجتماعی، گروهی از انواع جدید رسانه‌های برخط هستند که همه یا تعدادی از ویژگی‌های زیر را دارند: الف) امکان مشارکت کردن: رسانه‌های اجتماعی، مرز و خط‌کشی بین رسانه و مخاطب را از بین برده‌اند؛ ب) باز بودن: اغلب رسانه‌های اجتماعی برای مشارکت اعضا و دریافت بازخوردها، باز هستند. آنها کاربران را به رأی دادن، اظهار‌نظر و به اشتراک‌گذاری اطلاعات تشویق می‌کنند. به‌ندرت مانعی برای تولید و دسترسی به محتوا در این رسانه‌ها وجود دارد؛ ج) ارتباط دو‌سویه: رسانه‌های سنتی عمل انتشار را انجام می‌دادند و محتوا را برای مخاطب ارسال می‌کردند، ولی در رسانه‌های اجتماعی اینترنتی، فضایی برای گفتگو و محاورة دو‌ طرف وجود دارد و جریان ارتباطی از حالت یک‌سویه به دوسویه تغییر پیدا کرده است (پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، 1389).

بحران‌های اجتماعی: بحران: یک لحظة تعیین کننده، نقطة برگشتی برای بهتر یا بدتر شدن وضعیت و یا مقطع حیاتی، تعاریفی کوتاه اما پر‌معنایی دربارة بحران است. به‌طورکلی، باید پذیرفت که ارائة یک تعریف مشخص از بحران، کار بسیار دشواری است و تعاریف ارائه شده نیز همگی نسبی هستند؛ چرا که ممکن است موضوعی برای یک فرد، سازمان یا جامعه بحران باشد اما در جامعه‌ای دیگر، بحران محسوب نشود، اما این نکته که در شرایط بحرانی باید اقدام‌های عاجل و جدی انجام شود تا شرایط بحرانی‌تر نشود مورد پذیرش همة جوامع است؛ زیرا شرایط بحرانی از شرایط عادی متمایز است (معمار‌زاده و سرافرازی، 1389). ویژگی مهمی که انواع بحران‌ها را از یکدیگر تفکیک نموده و در عین حال فرایند امنیتی شدن آنها را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد مربوط به عامل «آغاز‌گر بحران» است. عامل آغازگر به معنای اقدام، رویداد یا تغییر وضعیتی است که شرایط پایة بحران را فعال می‌کند و موجب تحریک مقابله با مثل می‌شود و نقطة آغاز یا جرقة یک بحران میزان آشوب در مراحل گوناگون بحران را تعیین می‌کند و احتمال بروز رفتار‌های خشونت‌آمیز و امنیتی شدن بحران از جانب طرف‌های درگیر را تعیین می‌نماید. جرقه‌های بحران‌زا از لحاظ سازوکار شکل‌گیری و ماهیت یکسان نیستند و در حوزه‌های گوناگون اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و ... به روش‌های مختلف عمل می‌کنند. هرگاه این جرقه‌ها به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم تهدید‌های وجودی را متوجه نظام سیاسی و امنیتی نماید، امکان امنیتی شدن بحران به‌شدت افزایش می‌یابد. به‌طور مثال بحران‌هایی که با اقدام‌های خشونت‌آمیز تظاهر‌ات مسلحانه، ترور و غیره به‌وجود می‌آیند از قابلیت امنیتی شدن بالایی برخوردارند (امیری، 1391).

ویژگی‌های بحران: بحران به‌طورعموم غیرقابل پیش‌بینی است (نمی‌توان پیش‌بینی کرد که در چه زمان و مکانی اتفاق می‌افتد)؛ بحرا‌ن‌ها آثار مخربی دارند و مردمی که تا قبل از بحران نیازمند کمک نبودند به محض وقوع بحران نیازمند کمک می‌شوند؛ ماهیت و آثاری طولانی و استهلاکی دارند؛ در وضعیت بحرانی به‌طورمعمول تصمیم‌گیری در شرایط وخیم و در زمان محدود و اطلاعات مورد نیاز تصمیم‌گیرندگان ناقص است؛ زمان موجود برای پاسخ‌دهی پیش از انتقالِ تصمیم را محدود کرده و اعضای واحد تصمیم‌گیری را به تعجب و حیرت وا می‌دارد؛ محدودیت و فشردگی زمان، غافل‌گیری، استرس و مخدوش‌ شدن اطلاعات (Wilson به نقل از معمار‌زاده و سرافرازی، 1389).

تقسیم‌بندی بحران‌ها: نخستین تقسیم‌بندی بحران را می‌توان در ابعاد فردی، گروهی، سازمانی و اجتماعی دانست.

بحران اجتماعی: یک بحران اجتماعی، زمانی واقع می‌شود که اختلال‌هایی در جامعه پدید آمده باشد که تعادل عمومی، عملکرد بهنجار و معمول حیات اجتماعی را به مخاطره افکند. یک بحران عمومی اجتماعی نشان از آن دارد که جامعه، فاقد توانایی سامان‌یابی و حفظ نظم اجتماعی است و استعداد درونی خود را برای مسائل مربوط به توسعة جامعه از دست داده است. بحران‌های اجتماعی خود به بحران‌های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، بهداشتی، طبیعی (عوامل طبیعی) و ترکیب‌هایی از آنها تقسیم می‌شوند. به‌طورمعمول تصور می‌شود که بحران‌های اجتماعی تنها باید مدیریت بحران شوند ولی واقعیت این است که بحران اجتماعی قبل از هر چیز باید مدیریت دانایی شود. اعداد و ارقامی مانند نرخ رشد جمعیت، ترکیب سنی جمعیت، نرخ بیکاری، منحنی دوران رشد کارخانه‌ها، نرخ رشد درصد ترک تحصیل در مقاطع مختلف، ظرفیت پذیرش آموزش‌های فنی و حرفه‌ای، برخی از بیماری‌ها، اعتیاد، نرخ خودکشی در مقاطع سنی و موقعیت اجتماعی و جنسیت و بسیاری از نتایج آماری بسیار ساده از یک‌سو بیانگر تشکیل شرایط خاص را نشان می‌دهند و از سوی دیگر ضرورت اجتناب‌ناپذیر مدیریت دانایی در خدمات عمومی و مدیریت دولتی را نشان می‌دهند (معمار‌زاده و سرافرازی، 1389).

بحران‌های اجتماعی می‌توانند در زمینه‌های بسیار متفاوت اقتصادی، فرهنگی، طبیعی، سیاسی و غیره بروز کنند. هر یک از این بحران‌ها الگوی خاصی در فرایند امنیتی شدن دارند که از دیگری متمایز می‌شوند. به‌طور مثال، فرایند امنیتی شدن یک بحران اجتماعی ناشی از مشکل‌های اقتصادی از حیث سرعت و مراحل، با آنچه در یک بحران طبیعی نظیر زلزله رخ می‌دهد به‌طورکامل متفاوت است. در مثال دیگر می‌توان گفت، برخی از بحران‌های سیاسی نظیر بحران قومی، بحران هویت و بحران مشروعیت به دلیل داشتن ماهیتی سیال‌گونه، رابطة هم‌جواری و سابقة تاریخی، به‌سرعت از سوی بازیگران مختلف برچسب امنیتی خورده و تغییر ماهیت می‌دهند. در حقیقت نوع بحران می‌تواند سرعت و مسیر امنیتی شدن آنها را رقم‌زده و فضا را برای تهدید علیه ارزش‌های پایه فراهم نمایند (امیری، 1391).

بحران سیاسی: بحران سیاسی، بحران مشروعیت نظام حاکم است. در این زمان است که نخبگان سیاسی یک جامعه استعداد و قابلیت تولید و بازتولید ارتباط‌ها و مناسبت‌های مبتنی بر اعتماد و مقبولیت خود را از دست می‌دهند و شبکة سیاسی دچار ناکارآمدی می‌شود.

بحران‌ فرهنگی: این نوع بحران صورت‌های گوناگونی دارد؛ گاه در تضاد میان خرده‌فرهنگ‌ها و فرهنگ مسلط ایجاد می‌شود و گاه نشان از نوعی خود‌بیگانگی فرهنگی دارند. زمانی نیز در بازگشت به خود‌فرهنگی، حادث می‌شوند. انسداد و گره‌خوردگی نیز می‌تواند بحران‌زا باشد.

بحران‌ نظامی: این نوع بحران، به‌طورمعمول در شکل کودتا یعنی ضبط سریع و قطعی قدرت دولتی به وسیلة یک قدرت سیاسی یا یک گروه نظامی از داخل نظام موجود بروز می‌کند. در یک تقسیم‌بندی آزاد، می‌توان بحران‌ها را به اعتبار شدت آنان به بحران‌های شدید و بحران‌های ضعیف تقسیم‌بندی کرد. لوسین پای[10] نیز با رویکردی ناظر بر توسعه در جوامع در حال گذار، به بحران‌هایی همچون: بحران هویت، بحران مشروعیت، بحران مشارکت، بحران نفوذ، بحران توزیع و بحران همگرایی اشاره می‌کند (ضمیری و نصیری‌، 1389).

پیشینة تحقیق: معمار، عدلی پور و خاکسار (1391) در مقاله‌ای با عنوان «شبکه‌های اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)» به این نتیجه رسیده‌اند که بر اساس یک تقسیم‌بندی نسلی، نسل سوم بیشترین کاربران فضای مجازی در ایران بوده و بیش از نسل‌های دیگر در معرض آثار ناشی از شبکه‏های اجتماعی مجازی‌اند. فضای مجازی نوعی از بحران هویت را در میان طیف گسترده‌ای از جوانان به‌وجود آورده و این بحران هویت در زمینه‌های فردی ناهمگونی‌های هویتی را سبب شده و به نحوی تعادل اجتماعی را متأثر کرده است. همچنین، شبکه‌های اجتماعی مجازی، باعث تغییر‌های اساسی در نهادهای هویت‌ساز شده‌اند و عوامل معناساز هویتی را دستخوش تغییر نموده‌اند.

زیبا صفت (1392) مقاله‌ای با عنوان «نقش و تأثیر شبکه‌های اجتماعی نظیر فیس‌بوک، واتس‌آپ بر فرهنگ مردم بوشهر» انجام داده است که یافته‌ها و نتایج آن نشان می‌دهد که شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی در کنار دستاوردها و کاربردهای انکارناپذیر و مثبتی که در همۀ زمینه‌ها دارد، نتایج نامطلوبی ازجمله سلطة فرهنگی، انحراف‌های جنسی و غیره به همراه دارد که بایستی مورد توجه والدین، مسئولان تعلیم و تربیت و برنامه‌ریزان فرهنگی استان بوشهر قرار بگیرد.

ابراهیمی‌فر و یعقوبی‌فر (1393) مقاله‌ای با عنوان «تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر افکار عمومی؛ مطالعۀ موردی: بررسی موردی انتخابات ریاست جمهوری سال 1388» انجام داده‌اند. این مقاله بر این نکته تأکید دارد که نقش شبکه‌های اجتماعی را نمی‌توان در شکل‌دهی به افکار عمومی و درنتیجه تحول‌های سیاسی جهان نادیده گرفت. با توجه به این واقعیت که شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر موجب تحول‌های اساســیِ سیاسی و اجتماعی در گوشه و کنار جهان شده‌اند، در ایران نیز، استفاده از فضای مجازی به‌طور عام و به‌خصوص شبکه‌های اجتماعی به‌طور چشم‌گیری توسط مردم، احزاب و گروه‌های مختلف قبل و بعد از انتخاباتِ برگزار شــده طی سال‌های گذشته افزایش ‌یافته اســت و به نظر می‌رسد که استفاده از شبکه‌های اجتماعی تبدیل به معیار جدیدی برای تأثیرگذاری بر انتخابات در ایران و نیز فضای سیاسی کشور شــده باشد.

عبدالرحمانی و حاجی احمدی (1395) در پژوهشی با عنوان «تبیین تأثیر شبکه‌های اجتماعی تلفن همراه بر احساس امنیت دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی» به این نتیجه دست یافته‌اند که جامعة تحقیق، شبکه‌های تلفن همراه را از طریق مؤلفه‌های تقویت هم‌بستگی اجتماعی، هویت‌های فردی- اجتماعی، ایجاد رضایت‌مندی ناشی از برقراری ارتباط و اطلاع‌رسانی، در افزایش احساس امنیت مؤثر می‌دانند.

ژو و همکاران[11] (2009) در پژوهشی با عنوان «شبکه‌های اجتماعی؛ ارزش‌های فردی و اعتبار» به این نتیجه دست یافتند که شبکه‌های اجتماعی ممکن است دسترسی به دیگران با افکار و دیدگاه‌های مختلف را امکان‌پذیر کند و حتی دیگرانی که شبیه به هم هستند را به هم پیوند ‌دهد؛ اما این شبکه می‌تواند تهدیدی برای ارزش‌های فردی افراد نیز محسوب شود.

سانتوس و همکاران[12] (2014) در پژوهشی با عنوان «القای فرهنگی شبکه‌های اجتماعی در جامعه» به تحلیل نمادهای فرهنگی در جامعه با استفاده از الگو‌سازی پرداخته‌اند. نتایج این بررسی نشان داده که فرهنگ به عنوان مقوله‌ای برتر به‌شدت تحت تأثیر شبکه‌های اجتماعی است و این مسئله در بیشتر نظریه‌های اجتماعی پیداست.

الگوی مفهومی: بر اساس مبانی نظری مطرح شده، الگوی مفهومی و فرضیة‌ تحقیق به‌صورتی که در زیر آمده، شکل گرفته است.

اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه

بحران‌های اجتماعی

تعدد و تنوع در اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی

اشاعة اطلاعات بحران در فرایندهای اطلاع‌رسانی

ارائة روش‌های اعتراضی جدید در قالب خبررسانی

معرفی کانال‌های ارتباطیِ جدید برای انتشار اخبار

سرعت در انتقال اطلاعات (صوتی و تصویری) توسط اغتشاش‌گران

انجام تبلیغات سوء به منظور زمینه‌سازی برای شروع ناآرامی‌ها

تعیین زمان و مکان تجمع اعتراضی از طریق شبکه‌های اجتماعی

فراهم نمودن زمینة تعامل اغتشاش‌گران با همدیگر

نمودار 1 - الگوی مفهومی (برگرفته‌از:سانتوس و همکاران) 2014)

 

فرضیة تحقیق: بین اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه و ایجاد بحران‌های اجتماعی، رابطة معناداری وجود دارد.

روش‌شناسی: تحقیق حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی- تحلیلی است. در این تحقیق برای جمع‌آوری اطلاعات، با مطالعة کتاب‌ها، مقاله‌ها، تحقیقات دیگر پژوهشگران و جستجو در اینترنت، به ادبیات نظری پرداخته شده و با استفاده از پرسش‌نامه به صورت میدانی، داده‌های مورد نیاز از نمونه‌های آماری جمع‌آوری و مورد سنجش قرار گرفته است. جامعة آماری در این تحقیق، مدیران و کارشناسان مرکز رصد فضای مجازی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، وزارت اطلاعات، مرکز رصد فضای مجازی پاواناجا، مدیران و کارشناسان معاونت امنیت پاوا‌ناجا و پلیس فتای ناجا هستند که تعداد این جامعة آماری 106 نفر بوده و نمونة مورد نظر را تشکیل می‌دهند. تعیین روایی پرسش‌نامه در این تحقیق به روش اعتبار صوری و استفاده از نظر استادان و متخصصان انجام شده است و پایایی پرسش‌نامه با استفاده از روش آلفای کرونباخ و به وسیلة ابزار SPSS محاسبه و مقدار آن تعیین گردیده است. ضریب آلفای محاسبه‌شده 73/87 درصد است؛ بنابراین، می‌توان گفت که پرسش‌نامة فوق از اعتبار کافی برخوردار است، بدین‌ معنی که پاسخ‌های داده‌شده ناشی از شانس و تصادف نبوده، بلکه به ‌خاطر اثر متغیری است که مورد آزمون قرار گرفته است.

یافته‌های تحقیق

الف) یافته‌های توصیفی

جدول 1. درصد فراوانی متغیرهای مستقل (اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه)

اطلاع‌رسانی

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

میانگین

سرعت در انتقال اطلاعات (صوتی و تصویری) توسط اغتشاشگران

0.9

0.9

6.6

6.40

9.5

4.40

تعیین زمان و مکان تجمع اعتراضی از طریق شبکه‌های اجتماعی

0.9

8.3

2.13

8.36

3.45

4.22

فراهم نمودن زمینة تعامل اغتشاشگران با همدیگر

0.9

0.9

8.19

8.36

5.41

4.17

انجام تبلیغات سوء به منظور زمینه‌سازی برای شروع ناآرامی‌ها

0

8.4

9.17

3.44

0.33

4.06

معرفی کانال‌های ارتباطی جدید برای انتشار اخبار

0

8.2

8.19

2.47

2.30

4.05

اشاعة اطلاعات بحران در فرایندهای اطلاع‌رسانی

0

9.1

2.30

2.47

8.20

3.87

ارائة روش‌های اعتراضی جدید در قالب خبر رسانی

9.1

5.7

6.22

5.42

5.25

3.82

تعدد و تنوع در اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی

8.2

7.5

4.26

3.45

8.19

3.74

نتایج جدول شمارة 1 نشان می‌دهد مطابق نظر پاسخ‌دهندگان، «سرعت در انتقال اطلاعات (صوتی و تصویری) توسط اغتشاشگران»، «تعیین زمان و مکان تجمع اعتراضی از طریق شبکه‌های اجتماعی» و «فراهم نمودن زمینة تعامل اغتشاشگران با همدیگر» به ترتیب با میانگین 4.40، 4.22 و 4.17 بیشترین نقش را در اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه در بحران‌های اجتماعی دارند و «تعدد و تنوع در اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی» با میانگین 3.74 کمترین نقش را به خود اختصاص داده‌ است.

جدول 2. درصد فراوانی گویه‌های متغیر وابسته (بحران اجتماعی)

بحران اجتماعی

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

میانگین

به خطر انداختن ارزش‌ها و هدف‌های نظام

0.9

0.9

2.13

2.47

7.37

4.20

ضعف نپرداختن به تعهد‌های اجتماعی از سوی نهادها و مدیران

0

8.2

5.7

4.60

2.29

4.16

ضعف تصمیم‌گیری مناسب در مقابله با حوادث بحران‌ساز

0

0

9.18

6.56

5.24

4.06

ضعف قابلیت پیشگیری از ایجاد بحران‌های اجتماعی

1.9

1.9

1.15

8.52

3.28

4.04

ضعف قابلیت پیش‌بینی فرماندهان

0

5.7

2.14

1.48

2.30

4.01

ضعف‌ شناخت آسیب‌های زمینه‌ساز ایجاد بحران اجتماعی

0.9

7.4

1.15

7.54

5.24

3.97

ضعف شناخت بحران‌های اجتماعی

0.9

1.9

1.31

9.34

1.31

3.93

نتایج جدول شمارة 2 نشان می‌دهد مطابق نظر پاسخ‌دهندگان، بیشترین تأثیرپذیری بحران‌های اجتماعی از اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه از طریق «به خطر انداختن ارزش‌ها و هدف‌های نظام»، «ضعف نپرداختن به تعهد‌های اجتماعی از سوی نهادها و مدیران» و «ضعف تصمیم‌گیری مناسب در مقابله با حوادث بحران‌ساز» به ترتیب با میانگین 4.20، 4.16 و 4.06 بوده است. کمترین تأثیرپذیری بحران‌های اجتماعی مربوط به گویۀ «ضعف شناخت بحران‌های اجتماعی» با میانگین 3.93 است.

ب) یافته‌های تحلیلی

به منظور تبیین و نیز بررسی نقش «اطلاع‌رسانی» شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه به عنوان متغیر پیش‌بین در «ایجاد بحران‌های اجتماعی» به عنوان متغیر ملاک، داده‌های حاصل از تحقیق وارد معادلۀ رگرسیون شد که نتیجۀ آن به ترتیب در جدول‌های زیر نشان داده می‌شود.

جدول 3. شاخص‌ها و آماره‌های تحلیل رگرسیون

ضریب هم‌بستگی

R

مجذور ضریب هم‌بستگی

R Square

ضریب تعدیل‌شده

اشتباه استاندارد برآورد

(a)0.436

0.190

0.183

0.42231

نتیجه نشان می‌دهد که «اطلاع‌رسانی» شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه با «ایجاد بحران‌های اجتماعی» 43.6 درصد ضریب هم‌بستگی دارد و به میزان 19 درصد از واریانس ایجاد بحران‌های اجتماعی را تبیین می‌کند.

جدول 4. خلاصه تحلیل رگرسیون

شاخص

منبع

مجموع مجذورها

درجة آزادی

میانگین مجذورها

میزان

F

سطح معناداری Sig

اثر رگرسیون

4.363

1

4.363

24.464

0.0

اثر باقیمانده

18.548

104

0.178

جمع

22.911

105

.

در اطلاعات جدول مربوط به تحلیل واریانس مشاهده‌شده (4/24 F=104 و 1=df)، تأثیر اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه در ایجاد بحران‌های اجتماعی معنادار است (05/0p<)

جدول 5. معادلۀ رگرسیون

شاخص

متغیر

ضریب بتا

ضریب بتای استاندارد

نسبت t

سطح معناداری

B

خطای معیار

Beta

مقدار ثابت

2.396

0.337

 

7.104

0.0

شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه

0.410

0.083

0.436

4.946

0.0

با توجه به میزان بتای جدول فوق می‌توان نتیجه گرفت بین «اطلاع‌رسانی» شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه با «ایجاد بحران‌های اجتماعی» ارتباط مثبت و معناداری برقرار است، به نحوی که هرچه تبادل اطلاعات در بین شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه افزایش یابد، بحران‌های اجتماعی هم افزایش می‌یابد (05/0P<).

بحث و نتیجه‌گیری

یکی از دستاوردهای مهم در حوزۀ شبکه‌های اجتماعی مجازی، شبکه‌های اجتماعی مجازی بر بستر تلفن همراه (تلفن‌همراه) است که با سرعت در حال جایگزینی با شبکه‌های اجتماعی سنتی است و در سال‌های اخیر، با ارائة‌ نسل‌های جدید تلفن‌ها و تبلت‌های هوشمند به بازار، شبکه‌های اجتماعی و نرم‌افزارهای اجتماعی وارد تلفن‌های همراه شدند و توانستند کاربران زیادی را جذب کنند.

اهمیت شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه را نمی‌توان تنها منحصر در استقبال روزافزون کاربران اینترنتی از شبکه‌های اجتماعی و جا گذاشتن رقبا در رتبه‌های جهانی توسط شبکه‌های اجتماعی دانست؛ بلکه باید از زاویه‌های دیگر همچون استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای رساندن پیام و القای تفکر‌ها به کاربران، اطلاع‌رسانی در شرایط بحرانی، تبدیل حوادث عادی به یک بحران، در کنار جذابیت‌ها و همچنین اثر‌های شگرفی که این جوامع مجازی بر روی زندگی واقعی جوامع می‌گذارد، جستجو کرد. در دنیای امروز، به‌وجود آمدن بحران‌های اجتماعی به بخش جدایی‌ناپذیر هر جامعه تبدیل گشته و در این میان، نقش شبکه‌های اجتماعی به‌ویژه در بستر تلفن همراه در ایجاد و گسترش بحران‌های اجتماعی پذیرفته شده است.

این پژوهش با هدف تبیین نقش اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه در بحران‌های اجتماعی انجام شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد «سرعت در انتقال اطلاعات (صوتی و تصویری) توسط اغتشاشگران»، «تعیین زمان و مکان تجمع اعتراضی از طریق شبکه‌های اجتماعی» و «فراهم نمودن زمینة تعامل اغتشاشگران با همدیگر» بیشترین نقش را در اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه در بحران‌های اجتماعی دارند و بیشترین تأثیرپذیری بحران‌های اجتماعی از اطلاع‌رسانی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه از طریق «به خطر انداختن ارزش‌ها و هدف‌های نظام»، «ضعف نپرداختن به تعهد‌های اجتماعی از سوی نهادها و مدیران» و «ضعف تصمیم‌گیری مناسب در مقابله با حوادث بحران‌ساز» است که با یافته‌های ابراهیمی‌فر و یعقوبی‌فر (1393) و زیبا صفت (1392) همخوانی و هماهنگی دارد.

بررسی نقش «اطلاع‌رسانی» شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه به عنوان متغیر پیش‌بین در «ایجاد بحران‌های اجتماعی» نشان می‌دهد که بین «اطلاع‌رسانی» شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه با «ایجاد بحران‌های اجتماعی» ارتباط مثبت و معناداری برقرار است، به نحوی که هرچه تبادل اطلاعات در بین شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه افزایش یابد، بحران‌های اجتماعی هم افزایش می‌یابد که با یافته‌های معمار، عدلی پور و خاکسار (1391) همخوانی و هماهنگی دارد.

پیشنهادها

1- ایجاد سامانه‌های خودکار جمع‌آوری اخبار و اطلاعات از نشانگاه‌های شناسایی شده در حوزة فرهنگی و اجتماعی به منظور و نظارت انتقال اطلاعات توسط اغتشاشگران در شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه؛

2- نظارت و اشراف بر شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه برای دریافت و بررسی زمان و مکان تعیین شده در تجمع اعتراضی توسط اغتشاشگران؛

3- طراحی و پیاده‌سازی مهندسی فرهنگی و رسانه‌ای در فضای شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه با هدف برهم زدن زمینه‌های تعاملی بین عوامل دخیل در ایجاد و هدایت بحران‌های اجتماعی و تلاش برای متقاعدسازی و هدایت افراد ناآگاه؛

4- ایجاد مدیریت هماهنگ شدۀ فرهنگی و اجتماعی در شبکه‌های اجتماعی برای حضور هماهنگ و برنامه‌ریزی‌شده در شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن‌همراه برای هدایت افکار عمومی و آگاه‌سازی عمومی نسبت به پیامدهای همکاری با عوامل ایجاد بحران‌های اجتماعی؛

5- اعمال صحیح سیاست‌های فیلترینگ در شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر تلفن همراه.

 



1. Social media

2. Second Life

3. J.A.Barnes

1. Reach

2. Accessibility

3. Usability

4. Immediacy

5. Permanence

[9]. Alexa

[10]. Lucien peace.

1. Zhou et al

2. Santos et al

ابراهیمی، سیدیاسین (1393)، بررسی اپلیکیشن‌های تلفن همراه، بازیابی شده در تاریخ 4/10/1394 از: http://borhan.ir/NSite/FullStory/News/?Id=7447##
ابراهیمی، سید‌یاسین (1394)، «نفوذ شبکه‌های اجتماعی در تلفن همراه»، 266- 243، مجموعه مقالات کتاب ماهیت مجازی درآمدی بر شبکه‌های اجتماعی، حسین امانلو و احسان شادمانی، تهران: فرآهنگ اندیشه.##
ابراهیمی‌فر، طاهره و حامد یعقوبی‌فر (1393)، «تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر افکار عمومی» بررسی موردی؛ انتخابات ریاست جمهوری سال 1388. فصلنامة دانش انتظامی پلیس پایتخت. بهار 96 (پیاپی 20)، صص: 69-94. بازیابی از:##
اکبری، احمد (1389)، «نقش شبکه‌های اجتماعی در ایجاد و مهار بحران‌ها»، فصلنامة ره‌آورد نور، سال نهم، شمارة 31، صص: 39-32.##
امیری، عبدالرضا (1391)، «مطالعة فرایند و متغیرهای مؤثر بر امنیتی‌شدن بحران‌های اجتماعی در ایران»، مطالعات مدیریت انتظامی، سال هفتم، شمارة 2، صص: 219 – 23.##
آذرخش، سمیه و سپیده آذرخش (1392)، شبکه‌های اجتماعی در محیط وب 2، تهران: آتی‌نگر.##
پایگاه اطلاعاتی حوزه (1389)، شبکه‌های اجتماعی اینترنتی، بازیابی شده در تاریخ 4/10/1394، از ص 62-41:##
جعفرپور، محمود (1390)، «مفهوم شناسی و بررسی متغیرهای مؤثر بر پذیرش شبکه‌های اجتماعی مجازی و نقش سازمان‌های مردم نهاد در آنها»، فصلنامة مطالعات بسیج، سال چهاردهم، شمارة 25، صص: 148 – 109.##
خلیلی، محمد (1392)، تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر جوانان، بازیابی شده در تاریخ 25/06/1394، از:http://www.aftab.ir/articles/view/social/communications/c4_1388295747p1.php##
زارعی، عیسی و نیره خدادادشهری (1393)، «ویژگی‌ها و کارکردهای شبکه‌های اجتماعی با تأکید بر نقش رسانة ملی»، فصلنامة مطالعات جوان و رسانه، سال چهارم، شمارة 13، صص: 62-41.##
زیبا صفت، عنایت‌اله (1392). «نقش و تأثیر شبکه‌های اجتماعی» نظیر فیس‌بوک، واتس‌آپ، ماهواره بر فرهنگ مردم بوشهر، فصلنامة دانش انتظامی بوشهر، زمستان، شمارة 4(15 پیاپی)، صص: 68-85، بازیابی از:##
http://boushehr.jrl.police.ir/content.php?pagename=show-article&request_id=20942&journal_id=43##
سلیمانی‌پور، روح‌الله (1389)، «شبکه‌های اجتماعی» فرصت‌ها و تهدیدها، مجلة ره‌آورد نور، سال نهم، شمارة 31، صص: 19-14.##
شهابی، محمود و بیات قدسی (1391)، «اهداف و انگیزه‌های عضویت کاربران در شبکه‌های اجتماعی مجازی» مطالعه‌ای دربارة جوانان شهر تهران، مجلة مطالعات فرهنگ- ارتباطات، سال سیزدهم، شمارة 52، صص: 86-61.##
صلواتیان، سیاوش (1389)، رسانه‌ها و مدیریت بحران، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).##
ضمیری، عبدالحسین و رضا نصیری‌ (1389)، «بحران بین‌المللی»، ابعاد و مؤلفه‌ها، پژوهشنامة مدیریت بحران، شمارة 51، صص: 138 - 95.##
ضیایی‌پرور، حمید (1388)، «جنگ نرم سایبری در فضای شبکه‌های اجتماعی»،‌ فصلنامة رسانه، سال بیستم، شمارة پیاپی 78، صص: 48-9.##
عبدالرحمانی، رضا و بهنام حاجی‌احمدی (1395)، «تبیین تأثیر شبکه‌های اجتماعی تلفن همراه بر احساس امنیت دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی»، فصلنامة علمی‌ـ پژوهشی پژوهش‌های دانش انتظامی، تابستان، شمارة 18(71 پیاپی)، صص: 27-45.##
فهیم، محمدتقی (1392)، «شبکه‌های اجتماعی در دنیای مجازی»، فرصت‌ها و تهدیدها، ماهنامة پیام انقلاب، سال پانزدهم، شمارة 71، صص: 62-60.##
قیاسی، رضا (1392)، «شبکه‌های اجتماعی مجازی» مقاوم یا مخرب سرمایه‌های اجتماعی، فصلنامة علمی- تخصصی پلیس فتا، سال اول، شمارة دوم، صص: 9-3.##
کیا، علی‌اصغر و یونس نوری‌مراد‌آبادی (1391)، «عوامل مرتبط با گرایش دانشجویان به شبکة اجتماعی فیس‌بوک» (بررسی تطبیقی دانشجویان ایران و آمریکا)، مجلة مطالعات فرهنگ- ارتباطات، سال سیزدهم، شمارة 17(49 پیاپی)، صص: 86-61.##
معمار، ثریا؛ صمد عدلی‌پور و فائزه خاکسار (1391)، «شبکه‌های اجتماعی مجازی و بحران هویت»، فصلنامة علمی‌-‌پژوهشی مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دورة اول، شمارة 4، صص: 175-155.##
معمار‌زاده، غلامرضا و مهرزاد سرافرازی (1389)، «بررسی گام‌های فرایند مدیریت بحران در سازمان»، پژوهشنامة مدیریت بحران، شمارة 51، صص: 76 - 9.##
مهانیان، علیرضا و سعید مجرّدی (1393)، راهبردهای ج.ا.ایران در قبال شبکه‌های اجتماعی مجازی در جنگ آینده، فصلنامة راهبرد دفاعی، سال دوازدهم، شمارة 46، تابستان، صص: 115- 79.##
Santos, E.E. Santos, E. Long Pan; Wilkinson, J.T. (2014). Infusing Social Networks with Culture, transactions on systems, man, and cybernetics: systems, vol. 44, no. 1, january 2014##
Zhou, Jing; Shin, Shung Jae; Brass, Daniel J. Choi, Jaepil; Zhang, Zhi-Xue. (2009). Social networks, personal values, and creativity: Evidence for curvilinear and interaction effects.Journal of Applied Psychology, Vol 94(6), Nov 2009, 1544-1552. doi: 10.1037/a0016285.##