بررسی احکام فقهی تجسّس با رویکردی بر نظر امام خمینی(ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق و اندیشه های امام خمینی، واحد تبریز،دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران

2 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران

3 دانشیار گروه حقوق ، دانشکده حقوق و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز

چکیده

زمینه و هدف: یکی از محرمات دین اسلام، تجسّس پیرامون اسرار مردم است به این معنا که هیچ کس حق ندارد در مسائل داخلی و اسرار شخصی افراد و اموری که مردم تمایل دارند، پنهان بماند تتبّع و تفحص نماید. ماهیت و احکام شرعی تجسّس یکی از مباحث مهم اخلاقی برای همه ی مردم جامعه اسلامی و بخصوص برای افرادی است که لازمۀ شغل آنها، تجسّس می باشد، مثل نیروهای امنیتی و اطلاعاتی. واژه تجسّس در لغت از ماده جسّ به معنای جستجو برای دست یابی به اسرار و عیوب پنهان دیگران که جنبۀ شخصی دارد، آمده است. این پژوهش با هدف « بررسی تجسّس و مبانی فقهی آن، برای رفع برخی شبهاتی که در استفاده از این شیوه، دامنگیر نیروهای حفاظتی و اطلاعاتی می باشد»، انجام گرفت.
روش‌شناسی : مقالة پیش رو با روش تحقیق کیفی با استفاده از مطالعه و تحلیل اسنادی، درصدد پاسخگویی به این سئوالات است که آیا تجسّس در اسلام حرام است یا جایز؟ یا لازم و واجب؟ نظر امام خمینی(ره) در مورد تجسّس چیست؟
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: یافته ها نشان می دهد تجسّس در آموزه های اسلامی به انواعی تقسیم شده و هرکدام دارای احکام جداگانه ای است. تجسّس در مسائل شخصی و مسایل عقیدتی فی نفسه مذموم و فعلی حرام می باشد؛ در خصوص مسائل اجتماعی و عمومی به خاطر جلوگیری از ورود ضرر و زیان به افراد و نهادهای حکومتی، امری جایز بوده و در رابطه با مسائل امنیتی به جهت حفظ نظام اسلامی و تأمین امنیت اجتماعی، امری واجب و لازم است.

کلیدواژه‌ها


 قرآن مجید
 نهج البلاغه، (1385). (محمد دشتی، مترجم). قم: انتشارات قدس.
ابن أثیر، مبارک بن محمد (1367)، النهایه فی غریب الحدیث والأثر (طاهر احمد الزاوی، محقق)، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.
ابن شعبه، حسن بن علی (1382)، تحف العقول، ترجمة صادق حسن‌زاده، قم: نشر آل علی.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1419 ق)، تفسیر القرآن العظیم، ج 4، بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن منظور، محمدبن مکرم (1408 ق)، لسان العرب، ج 2، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
اترک، حسین (1390)، «ماهیت و حکم اخلاقی تجسّس»، فصلنامۀ معرفت اخلاقی، 2 (4)، صص: 165-151.
احمدی میانجی، علی (1372)، لزوم وزارت اطلاعات در حکومت اسلامی، قم: نشر برگزیده.
آذرنوش، آذرتاش (1386)، وام واژه‌های فارسی در نشوار المحاضره تنوخی (قرن چهارم) به قیاس وام واژه‌های کهن‌تر، مجله نامۀ فرهنگستان، 9 (4)، صص: 67-48.
ارجینی، علی؛ جعفر جان احمدی؛ داود بنازاده و زینب عظیمی‌یکتا (1393)، مبانی احکام حراستی، ج 1، قزوین: انتشارات سایه گستر.
امام خمینی، روح‌الله (1385)، صحیفه امام، ج 22، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشرآثار امام خمینی(ره).
امام خمینی، روح‌الله (1394)، شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
انصاری، باقر (1383)، «حریم خصوصی و حمایت از آن در حقوق اسلام، تطبیقی و ایران»، مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، 66 (0)، صص: 53-1.
برزنونی، محمدعلی (1397)، تجسس در امور امنیتی و اطلاعاتی؛‌ رویکردی فقهی، تهران: انتشارات دانشگاه امام حسین(ع).
حائری تهرانی، میرسید‌علی (1377)، مقنیات الدرر، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
دربندی، محمد (1390، 15 شهریور)، «تجسس؛ حرام و اعتمادسوز»، روزنامۀ کیهان، شماره 20016، صفحۀ 6.
رضوان طلب، محمدرضا (1390)، اطلاعات در اسلام، قم: نشر زمزم هدایت.
سبحانی، جعفر (1370)، مبانی حکومت اسلامی، قم: نشرتوحید.
سروش، محمد (1393)، مبانی فقهی حریم خصوصی، تهران: انتشارات سمت.
سلیمانی، مرتضی و یاسر سلیمانی (1394)، «تبیین و بررسی فقهی تجسس در فعالیت‌های اطلاعاتی- امنیتی»، فصلنامۀ کاوشی نو در فقه، 22 (2)، صص: 101-79.
شریف‌ قرشی، باقر (1413 ه.ق)، حیاة الامام الحسین(ع)، قم: مدرسه علمیه ایروانى.
طباطبایی،‌ محمدحسین‌ (1402 ه.ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: نشر اسلامی دفتر جامعه مدرسین.
طریحی، فخرالدین (1416 ق)، مجمع البحرین، تهران: کتاب فروشی مرتضوی.
عاملی، شیخ حر (1414 ق)، وسایل الشیعه، قم: انتشارات آل البیت لإحیاء التراث.
قرائی، منصور (1393)، هندبوک قوانین حقوقی و کیفری آوا، تهران: انتشارات آوا.
قرشی، باقر شریف (1369)، نظام حکومتی و اداری در اسلام، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
قمی شیرازی، محمد‌طاهر (1418 ه.ق)، کتاب الأربعین، قم: نشر محقق.
قمی، شیخ‌عباس (1390)، منتهی‌الامال، ج 2، تهران: مبین اندیشه.
کاشانی،‌ فیض التحفة السنیة (شرح عبدالله الجزائری)، میکرو فیلم کتابخانه آستان قدس.
کلینی، محمد بن یعقوب (1365)، اصول الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
کاشف الغطاء، جعفر (1422 ق)، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، ج 2، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
کراجکى، محمدبن علی (1369 ه.ق)، کنز الفوائد، قم: مکتبة المصطفوی.
متقی هندی، علی بن حسام الدین (1419 ه.ق)، کنز العمال، بیروت: دارالکتب العلمیه.
محدث نوری، میرزا حسین (1408 ه.ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسۀ آل البیت لاحیاء التراث.
محمدی ری شهری، محمد (1384)، میزان الحکمه، ترجمة حمیدرضا شیخی، قم: دارالحدیث.
نیشابورى، مسلم بن حجاج (1412 ه.ق، صحیح مسلم، مصحح محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره: دار الحدیث.
مشکینی، میرزا علی‌اکبر (1386)، مصطلحات الفقه، قم: نشر الهادی.
معین، محمد (1387)، فرهنگ فارسی معین، تهران: انتشارات فرهنگ نما.
منتظری، حسینعلی (1367)، مبانى فقهى حکومت اسلامى، ج 4، ترجمة ابوالفضل شکوری، تهران: نشرکیهان.
مهدوی کنی، محمدرضا (1376)، نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
نراقی، احمدبن محمد مهدی (1415 ق)، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، ج 15، مشهد: مؤسسۀ آل البیت(ع) لاحیاء الثرات.
الواری، غلام و حسین صابری (1387)، «پژوهشی فقهی جزایی در تجسس و تفتیش عقاید»، فصلنامۀ فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه تهران، 41 (1)، صص: 44-29.